III CZ 73/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: M. Kenigsberg (sprawozdawca), K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej przeciwko Edmundowi R. i Romualdowi R. o zapłatę 127.000 zł, po rozpoznaniu zażalenia powódki w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 13 kwietnia 1959 r.,postanowił: uchylić zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki odmówił powodowej Spółdzielni zwolnienia od kosztów sądowych, przytaczając w uzasadnieniu, że przedstawione zaświadczenie Związku Spółdzielni Mieszkaniowych nie uzasadnia wniosku o zwolnienie od kosztów oraz że powódka powinna postąpić zgodnie z art. 4 pkt 2 p. o k.s.Uzasadnienie prawneRozpoznając zażalenie powódki na powyższe postanowienie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut powódki dotyczący obrazy art. 111 § 2 k.p.c. przez niezastosowanie go w sprawie niniejszej i przez przyjęcie, że powódka może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych jedynie w trybie art. 4 pkt 2 p. o k.s.Ustawa z dnia 30.III.1950 r. zawierająca przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie uchyliła przepisu art. 111 § 2 k.p.c., który obowiązuje nadal i powinien być stosowany. Przepisy art. 4 pkt 2 p. o k.s. oraz art. 111 § 2 k.p.c. nie wyłączają się zresztą wzajemnie, gdyż dotyczą materii wprawdzie podobnej, lecz nie identycznej.Przepis art. 4 pkt 2 p. o k.s. upoważnia Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Finansów i innymi zainteresowanymi Ministrami do zwolnienia od opłat sądowych instytucji i stowarzyszeń, zasługujących na takie zwolnienie ze względu na rodzaj ich działalności. Umieszczenie powyższego postanowienia w art. 4, którego punkt 1 dotyczy zwolnienia od opłat sądowych Skarbu Państwa, wskazuje, że chodzi tutaj o możliwość rozszerzenia przywileju przyznanego z mocy ustawy Skarbowi Państwa na niektóre zasługujące na to instytucje, że więc przewiduje się możliwość korzystania przez nie z generalnego zwolnienia od opłat sądowych, nie związanego, a w każdym razie niekoniecznie związanego z konkretną sprawą, co jest przesłanką stosowania art. 111 k.p.c. Na powyższą intencję ustawodawcy wskazuje również to, że w omawianym przepisie nie użyto wyrażenia, że może być zwolniona "strona" będąca odpowiednią instytucją lub stowarzyszeniem, lecz wskazano wprost, że instytucje te i stowarzyszenia mogą być zwolnione od opłat.Zwolnienie takie, jeśli nastąpi w trybie określonym w powołanym przepisie, ma dla sądu charakter wiążący, podczas gdy w trybie art. 111 k.p.c. decyzja w przedmiocie zwolnienia od opłat należy wyłącznie do sądu. Odmienne są także w jednym i drugim wypadku przesłanki zwolnienia od opłat, gdyż zgodnie z art. 111 § 2 k.p.c. jedynym kryterium jest nieposiadanie dostatecznych środków na prowadzenie procesu, gdy tymczasem art. 4 pkt 2 p. o k. s. mówi o instytucjach i stowarzyszeniach zasługujących na zwolnienie od opłat "ze względu na ich działalność społeczną, naukową, oświatową lub samopomocową".Inne są również skutki zwolnienia od opłat dokonanego w jednym lub drugim trybie. Przykładowo można wskazać, że w wypadku zwolnienia od opłat podmiotu wskazanego w art. 4 pkt 2 stosuje się do ściągnięcia opłat po uprawomocnieniu się orzeczenia przepis art. 6 p. o k. s., a nie przepis art. 5, jak to ma miejsce w wypadku zwolnienia strony od ponoszenia kosztów sądowych przez sąd w trybie art. 111 k.p.c.W przeciwstawieniu do generalnych założeń przepisu art. 4 p. o k.s. przepis art. 111 § 2 k.p.c. upoważnia sąd do zwolnienia od kosztów sądowych w konkretnej sprawie każdej osoby prawnej (a więc i spółdzielni), która wykaże na podstawie właściwego zaświadczenia, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie kosztów procesu.Mylny jest jednak pogląd wyrażony w zażaleniu, że właściwym zaświadczeniem jest w danej sprawie zaświadczenie Związku Spółdzielni Mieszkaniowej, jako organu nadrzędnego nad powódka.W myśl § 2 art. 111 niezbędne jest zaświadczenie "wymienione w paragrafie poprzedzającym", w § 1 zaś mowa jest o zaświadczeniu "administracji państwowej lub władzy opiekuńczej". Ponieważ zaświadczenie władzy opiekuńczej dotyczyć może tylko osób fizycznych, przeto osoba prawna, pragnąc uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych, powinna przedstawić zaświadczenie administracji państwowej, gdyż żadnych innych rodzajów zaświadczeń wymieniony przepis nie przewiduje.Należy ponadto zauważyć, że zaświadczenie przedstawione przez powódkę również z innych jeszcze przyczyn nie odpowiada wymaganiom art. 111 k.p.c. W myśl zdania ostatniego § 1 powołanego przepisu zaświadczenie powinno obejmować dokładne dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strony, przy czym do sądu należy uznanie tego zaświadczenia za dostateczne do zwolnienia strony od kosztów sądowych.Z wyjątkiem danych "o stanie rodzinnym", które z natury rzeczy mogą odnosić się tylko do osób fizycznych, inne wymagania należy stosować analogicznie przy ubieganiu się o zwolnienie od kosztów sądowych przez osobę prawną. Sąd musi bowiem dysponować przesłankami faktycznymi pozwalającymi na ocenę, czy dana osoba prawna nie dysponuje dostatecznymi środkami na prowadzenie procesu.Ponieważ wszystkich tych okoliczności Sąd Wojewódzki nie rozważył, zaskarżone postanowienie należało uchylić. Sąd wezwie powódkę do złożenia stosownego zaświadczenia administracji państwowej, przewidzianego przez art. 111 k.p.c., a rozstrzygniecie wniosku będzie mogło nastąpić dopiero po dodatkowym przedstawieniu zaświadczenia albo po bezskutecznym upływie odpowiedniego terminu, jaki Sąd zakreśli do złożenia zaświadczenia.