III CZP 10/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku 1) Zofii M., 2) Hildegardy B., 3) Pelagii B., 4) Aliny B., 5) Józefa M. o zniesienie współwłasności i dział spadku po Józefie M., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 28 grudnia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Jaką część wpisu stosunkowego pobiera się od wniosku o dział spadku i zniesienie współwłasności zawierającego zgodne wskazanie sposobu działu?"uchwalił:Od wniosku o dział spadku połączonego z wnioskiem o zniesienie współwłasności, zawierającego zgodne wskazania sposobu działu i zarazem zniesienia współwłasności, pobiera się dziesiątą część wpisu stosunkowego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu pytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Józef i Zofia małżonkowie M. są wpisanymi współwłaścicielami - po połowie - gospodarstwa rolnego objętego księgą wieczystą O. tom IV wykaz 1. 163. W dniu 9.V.1946 r. zmarł Józef M., a udział jego w powyższym gospodarstwie odziedziczyły dzieci małżonków M.: Hildegarda P., Pelagia B., Alina B. i Józef M. W dniu 24.VIII.1967 r. wszyscy oni wraz z matką Zofią złożyli w sądzie Powiatowym w Rybniku wspólny wniosek o zgodny dział spadku i o zniesienie współwłasności spadkowego gospodarstwa rolnego. We wniosku podali wartość przedmiotu działu spadku i zniesienia współwłasności po 75.000 zł, uiścili też kwotę 818 zł tytułem 1/10 wpisów stosunkowych z mocy § 36 ust. 1 zdanie 2 i § 25 zdanie 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13.VI.1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 111).Przewodniczący w Sądzie Powiatowym uznał, że wnioskodawcy powinni uiścić 1/5 wpisu stosownie do ust. 2 § 36 powyższego rozporządzenia, i z tego względu zarządzeniem z dnia 5.X.1967 r. wezwał ich do uiszczenia reszty wpisu w kwocie 822,60 zł. Pełnomocnik wnioskodawców wniósł na to zarządzenie zażalenie uważając, że ze względu na zgodność wskazania sposobu działu i zniesienia współwłasności wpis powinien wynosić 1/10 część wpisu stosunkowego. Sąd Wojewódzki, przedstawiając zagadnienie prawne, którego rozstrzygnięcie potrzebne mu jest do załatwienia zażalenia wnioskodawców, przychylił się do rozwiązania pośredniego między skrajnymi stanowiskami Sądu Powiatowego i wnioskodawców, a mianowicie do określenia należności wpisu równej sumie dwóch wpisów w wysokości po 1/10 wpisu pełnego od wartości przedmiotu współwłasności (którym w niniejszej sprawie jest całe gospodarstwo rolne o wskazanej wartości 150.000 zł) i od wartości spadku (do którego należy idealna połowa tego gospodarstwa o wskazanej wartości 75.000 zł).Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia, należy wziąć pod uwagę, co następuje:Stosownie do art. 689 k.p.c. dopuszczalne jest połączenie w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności, jeżeli cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie. Przepis ten ma zatem na względzie taki stan faktyczny, że do spadku należy udział we współwłasności, wobec czego współwłaścicielami rzeczy są nie tylko spadkobiercy, ale także inna osoba czy też inne osoby. W takim wypadku nie tylko te inne osoby, lecz także każdy ze spadkobierców, jako współwłaściciel rzeczy (z mocy dziedziczenia), może w myśl art. 210 k.c. żądać zniesienia współwłasności, którego przesłanką jest jednak dział spadku.Stany współwłasności czy to z tytułu dziedziczenia czy też z tytułu innego (poza małżeńską wspólnością majątkową) nie są z punktu widzenia społeczno-gospodarczego korzystne. Dlatego też ustawodawca w różnych przepisach w sposób pośredni stara się nakłaniać spadkobierców do działu spadku (por. np. art. 1034 k.c.) i umożliwić zniesienie współwłasności (np. art. 210 zd. 2 k.c.). Wyrazem tego stosunku do współwłasności jest też przepis ust. 2 § 36 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów, nawiązujący do proceduralnego uprawnienia spadkobierców i współwłaścicieli z art. 689 k.p.c. Przepis ten stanowi: "w razie połączenia z postępowaniem o dział spadku postępowania o zniesienie współwłasności pobiera się piątą część wpisu stosunkowego od wartości majątku będącego przedmiotem obu połączonych postępowań".Uprzywilejowanie powyższego połączenia nie polega na określeniu wysokości wpisu, gdyż taki sam przewidziano od wniosku o zniesienie współwłasności (§ 25 zdanie 1 rozp.) i od wniosku o dział spadku (§ 36 ust. 1 zdanie 1 rozp.), lecz na wskazaniu podstawy określenia wpisu, którą jest wartość majątku będącego przedmiotem obu połączonych postępowań, a nie suma wartości przedmiotu współwłasności i wartości netto spadku. W przytoczonym przepisie podstawa określenia wpisu jest więc wspólna i praktycznie jest nią wyższa wartość spośród obu powyższych wartości, a zatem, posługując się niniejszą sprawą jako przykładem, wnioskodawcy musieliby uiścić 1/5 część wpisu od kwoty 150.000 zł, czyli 1.642 zł. Dodać należy, że tak też, a więc prawidłowo, przepis ten rozumiał Sąd Powiatowy.Jednakże w omawianym rozporządzeniu w sposób szczególny pod względem kosztów uprzywilejowano wnioski zawierające zgodne wskazanie sposobów zniesienia współwłasności i przeprowadzenia działu spadku. Stosownie bowiem do drugich zdań § 25 i § 36 ust. 1 rozp., od takich wniosków pobiera się 1/10 część wpisu. Niewątpliwie racją tego jest wzgląd, jak to zauważył Sąd Wojewódzki, na to, że załatwienie takich wniosków mniej absorbuje sądy, wpis zaś, jako opłata sądowa - podobnie jak opłata skarbowa - zawiera w sobie element odpłatności za świadczenie ze strony Państwa (wymiar sprawiedliwości). Ten właśnie wzgląd przemawia za tym, by w wypadkach połączenia w jednym piśmie wniosków o dział i o zniesienie współwłasności, czyli w sytuacji przewidzianej w ust. 2 § 36 rozp., gdy zgodnie wskazano sposób działu i zniesienia współwłasności, również pobierać tylko 1/10 część wpisu stosunkowego.Za tym, że w ostatnim wypadku pobiera się nie 1/5, lecz 1/10 część wpisu stosunkowego, przemawia też ta okoliczność, że gdyby spadkobiercy złożyli odrębne wnioski o dział spadku i o zniesienie współwłasności, to z mocy § 36 ust. 1 zdanie 2 i § 25 zdanie 2 rozp. uiściliby tylko 1/10 część wpisów stosunkowych. Wnioski te, stosownie do art. 219 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., sąd połączyłby do łącznego ich rozpoznania i rozstrzygnięcia, gdyż zniesienie współwłasności jest z reguły zakresowo szerszym pojęciem od działu spadku, wobec czego przez zniesienie współwłasności i przy jej zniesieniu samoistnie dochodzi jednocześnie do działu spadku. Kompleksowość tego rozstrzygnięcia wyraźnie występuje wtedy, gdy (jak w sprawie niniejszej) do spadku należy tylko udział w gospodarstwie, które stanowi współwłasność. Gdyby w takim wypadku (zgodnego wskazania sposobu działu i zarazem zniesienia współwłasności) miał się należeć Skarbowi Państwa wpis w wysokości 1/5 wpisu stosunkowego, to musiałby istnieć przepis nakazujący uzupełnienie uiszczonych już wpisów w wysokości 1/10 do 1/5 wpisów stosunkowych na wypadek łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia obu wniosków. Skoro takiego przepisu nie ma, to jest oczywiste, że w omawianym wypadku sądy powinny poprzestać na uiszczonych wpisach w wysokości 1/10 wpisów stosunkowych.Tym samym więc dojść należy do wniosku, że przepis § 36 ust. 2 rozp. w części nakazującej pobranie 1/5 części wpisu nie może dotyczyć wniosków zawierających zgodne wskazania sposobu działu spadku i zniesienia współwłasności. Przepis ten w tej części dotyczy wniosków nie zawierających takiego wskazania. Wymieniona w nim wysokość wpisu 1/5 jest bowiem taka sama jak od wniosków o dział spadku i o zniesienia współwłasności, nie zawierających zgodnych sposobów działu i zniesienia współwłasności (§ 36 ust. 1 zdanie 1 i § 25 zdanie 1 rozp.).Jak jednak wspomniano, przepis § 36 ust. 2 rozp. zawiera obniżkę wpisu polegającą: na przyjęciu jednej wspólnej podstawy jego obliczenia, którą jest wartość majątku będącego przedmiotem obu połączonych postępowań. Tę obniżkę - zarówno ze względu na mniejsze zaabsorbowanie sądów załatwieniem omawianych połączonych wniosków zawierających zgodne wskazania działu i zarazem zniesienia współwłasności, jak i ze względów na kompleksowość rozstrzygnięcia o obu wnioskach - powinno się stosować jednocześnie z obniżką wpisu do 1/10 części wpisu stosunkowego przy połączeniu obu postanowień na skutek złożenia jednego wniosku, o jakim mowa w art. 689 k.p.c., zawierającego zgodne przez wszystkich spadkobierców i wszystkich współwłaścicieli wskazanie sposobu działu i zarazem zniesienia współwłasności. Ten wynik wykładni powołanych przepisów potwierdza argument z dziedziny podobieństwa: skoro bowiem obniżka wpisu z § 36 ust. 2 rozp., polegająca na przyjęciu jednej, wspólnej jego podstawy obliczenia, dotyczy wniosków nie zawierających zgodnego wskazania sposobu działu spadku i zarazem zniesienia współwłasności, to tym bardziej dotyczyć ona powinna wniosków zawierających takie zgodne wskazanie.Z przytoczonych względów od ostatnio wymienionych wniosków należy pobrać 1/10 część wpisu od wartości majątku będącego przedmiotem obu połączonych postępowań.Z tych zasad Sąd Najwyższy na postawione pytanie prawne odpowiedział jak w sentencji niniejszej uchwały.