III CZP 10/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, T. Bukowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Szymona B. i innych osób przeciwko Spółdzielni Rzemieślniczej (...) w O. o ustalenie prawa po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 12 stycznia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy normy prawne zawarte w art. 30 ust. 2 i art. 48 ust. 7 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła - zmienionej ustawą z dnia 16 września 1982 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40) uzasadniają przyjęcie, że po dniu 31 grudnia 1984 r. dalsze utrzymanie członkostwa w spółdzielni rzemieślniczej przez osoby, które prawa członkowskie nabyły przed dniem 31 grudnia 1982 r., a które nie są rzemieślnikami, jest niedopuszczalne?2. W razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie - w jakim trybie i w jakiej formie ulega rozwiązaniu stosunek członkostwa wymienionych osób, a w szczególności, czy stosunek ten ustaje z mocy samego prawa - w oparciu o wyżej powołane przepisy - czy też ustanie członkostwa tych osób powinno być wyraźnie określone w statucie spółdzielni rzemieślniczej w oparciu o art. 48 ust. 7 wymienionej ustawy?"podjął następującą uchwałę:Nie zawiniony przez członka spółdzielni rzemieślniczej brak uprawnień do wykonywania rzemiosła, istniejący po dniu 31 grudnia 1983 r. (art. 3 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40) stanowi - w związku z art. 30 ust. 2 tej ustawy - jedną z przyczyn (art. 24 § 2 prawa spółdzielczego i odpowiedni przepis statutu) podjęcia przez właściwy organ spółdzielni, po wysłuchaniu wyjaśnień członka, uchwały o wykreśleniu go z rejestru członków, skutkującej ustanie członkostwa z chwilą doręczenia członkowi zawiadomienia o treści uchwały i jej uzasadnienia.Uzasadnienie faktyczneCzłonkowie Spółdzielni Rzemieślniczej (...), będący jej pracownikami, wystąpili z powództwem o "orzeczenie, że nie utracili członkostwa" po wejściu w życie zmienionej ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40). Twierdzili, że rada pozwanej Spółdzielni uchwałą z dnia 16 kwietnia 1985 r. wykreśliła ich z rejestru członków. Uchwałę tę uchyliło walne zgromadzenie członków pozwanej. Tę zaś uchwałę z kolei uchylił Centralny Związek Rzemiosła. Zdaniem powodów, nie jest on uprawniony do uchylania uchwał walnych zgromadzeń w sprawie członkostwa. Poza tym dokonał błędnej wykładni przepisów prawa spółdzielczego, ustawy o wykonywaniu i organizacji rzemiosła oraz statutu pozwanej Spółdzielni.Pozwana Spółdzielnia, wnosząc o oddalenie powództwa, powołała się na przepis art. 30 ust. 2 zmienionej ustawy o wykonywaniu i organizacji rzemiosła, stanowiący, że członkami spółdzielni rzemieślniczej mogą być "tylko rzemieślnicy oraz cechy". Poza tym wskazała na przepis art. 48 ust. 7 tej ustawy, stanowiący, że spółdzielnie rzemieślnicze, których statuty przewidują członkostwo pracowników, dostosują je w określonym tam terminie do przepisów zmienionej ustawy o wykonywaniu i organizacji rzemiosła. Na tej podstawie Rada pozwanej Spółdzielni, powołując się na przepis art. 24 § 2 i 4 prawa spółdzielczego i na przepis § 17 ust. 1 pkt 1 zmienionego statutu, podjęła uchwałę o wykreśleniu z rejestru członków tych pracowników, którzy nie mają uprawnienia do zrzeszania się w spółdzielni rzemieślniczej.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 29 września 1986 r. ustalił, że powodowie są członkami pozwanej Spółdzielni Rzemieślniczej. Wyszedł bowiem z założenia, że nie jest dopuszczalna wykładnia art. 30 ust. 2 i art. 48 ust. 7 zmienionej ustawy o rzemiośle, prowadząca do pozbawienia członkostwa tych pracowników spółdzielni rzemieślniczych, którzy je nabyli przed wejściem w życie ustawy. Ustawa ta nie zawiera zresztą przepisu, który by stanowił, że pracownicy przyjęci w poczet członków przed dniem 31 grudnia 1982 r. pozostają członkami najwyżej do dnia 31 grudnia 1982 r.Uzasadnienie prawneRozstrzygając przedstawione w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, powstałe przy rozpoznaniu rewizji pozwanej Spółdzielni, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do przepisów ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40) spółdzielnie rzemieślnicze zrzeszają osoby "posiadające uprawnienia do wykonywania rzemiosła". Tak więc zgodnie z celami tej ustawy, wyrażonymi w preambule, w skład spółdzielni rzemieślniczych nie mogą wejść jako członkowie nie tylko osoby nie będące rzemieślnikami, lecz także rzemieślnicy, którzy nie legitymują się wydanym przez właściwy organ administracji państwowej uprawnieniem do wykonywania rzemiosła, przewidzianym w art. 3 ustawy. Innymi słowy - same kwalifikacje zawodowe do wykonywania rzemiosła, wykazane w trybie art. 7 i nast. ustawy, nie wystarczają do zachowania lub nabycia członkostwa spółdzielni rzemieślniczej. Przymiotu wymaganego od członka spółdzielni rzemieślniczej przez przepisy zmienionej ustawy nie mają po dniu 31 grudnia 1982 r. osoby, które nie uzyskały uprawnienia do wykonywania rzemiosła, mimo że nie będąc rzemieślnikami były w dniu wejścia w życie tej ustawy członkami spółdzielni rzemieślniczej z innego tytułu, a w szczególności z tytułu pozostawania z nią w stosunku pracy lub zatrudnienia na podstawie innego stosunku prawnego.W świetle aktualnych postanowień ustawy, jak również w świetle przepisów prawa spółdzielczego, nie ma uzasadnienia pogląd, jakoby osoby te utraciły członkostwo z mocy samego prawa, i to ze skutkiem wstecznym (ex tunc). Pogląd taki jest sprzeczny z dyspozycją art. 30 ust. 1 ustawy o rzemiośle. Zezwala on bowiem na odstępstwo od zasad prawa spółdzielczego - obie te ustawy o rzemiośle stanowią inaczej. Chodzi o to, że ustawa ta w ogóle nie zajmuje się zdarzeniami prawnymi, powodującymi ustanie członkostwa spółdzielni rzemieślniczej, ani też nie wprowadza w tym zakresie retroakcji. Według zaś prawa spółdzielczego, którego przepisy wchodzą w tym wypadku w rachubę, do zdarzeń powodujących ustanie członkostwa ex nunc należą: wypowiedzenie członkostwa przez członka (art. 22 pr. spółdz.), wykluczenie członka ze spółdzielni (art. 24 § 1 pr. spółdz.), wykreślenie z rejestru członków (art. 24 § 2 pr. spółdz.), śmierć członka (art. 25 § 1 pr. spółdz.).Przepis art. 24 § 2 pr. spółdz. - w przeciwieństwie np. do art. 194 tego prawa zawierającego wyczerpujące wyliczenie przyczyn wykreślenia z rejestru członków spółdzielni pracy - nie precyzuje przyczyn, dla których członek może być uchwałą właściwego organu w spółdzielni wykreślony z rejestru jej członków. Poprzestaje na ogólnym sformułowaniu, że mają to być przyczyny przez członka nie zawinione, a bliższe ich określenie pozostawia statutowi.Do takiej kategorii przyczyn, które z mocy powołanego art. 24 § 2 pr. spółdz. i spójnego z nim art. 48 ust. 7 zmienionej ustawy o wykonywaniu i organizacji rzemiosła, podlegają bliższemu określeniu w statucie spółdzielni rzemieślniczej, należy także brak wymaganego przez przepis art. 30 ust. 2 ustawy uprawnienia do wykonywania rzemiosła. Dlatego członek, nie mający takiego uprawnienia, nie może wywiązywać się z ustawowego i statutowego obowiązku uczestniczenia w realizowaniu podstawowych w świetle aktualnych przepisów tej ustawy celów i zadań spółdzielni rzemieślniczych. Swoistość przedmiotu działalności tych spółdzielni wymaga ujednolicenia w skali krajowej ich składu członkowskiego pod względem uprawnień do wykonywania rzemiosła. Według informacji Centralnego Związku Rzemiosła około 97% członków - nierzemieślników - zastosowało już się do tej zasady.Na skutek braku uprawnień do wykonywania rzemiosła członek nie jest w stanie wykonywać zleconych mu przez spółdzielnię rzemieślniczą usług na rzecz jej kontrahentów. Uzasadnione zatem jest, że osoby nie mające uprawnienia do wykonywania usług rzemieślniczych, nie mogą być zrzeszone w spółdzielni rzemieślniczej, obojętnie kiedy i z jakiego tytułu znalazły się w gronie jej członków. Ta zasada ma zastosowanie mutatis mutandis we wszystkich spółdzielniach z prawa spółdzielczego. Nie oznacza to oczywiście, że osoba mająca uprawnienie do wykonywania rzemiosła i będąca z tego tytułu członkiem spółdzielni rzemieślniczej nie może w szczególnych sytuacjach pozostawać z nią w stosunku zatrudnienia, nie mającego związku z wykonywaniem rzemiosła.Gdyby brak uprawnienia do wykonywania rzemiosła nie miał stanowić podstawy z art. 24 § 2 pr. spółdz. do wykreślenia z rejestru członków tych osób, które w dniu wejścia w życie zmienionej ustawy o rzemiośle już były członkami spółdzielni rzemieślniczej, to ustawa o rzemiośle zawierałaby stosowny w tym przedmiocie przepis, podobnie jak to uczynił ustawodawca w art. 162 pr. spółdz., dotyczącym rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Przepis ten wyłącza wykreślenie z rejestru członków emerytów i rencistów, mimo że w rozumieniu art. 24 § 2 pr. spółdz. nie wykonują oni obowiązków statutowych i z przyczyn nie zawinionych nie są w stanie ich wykonywać.Wykreślenie w trybie art. 24 § 2, 3 i 4 pr. spółdz. z rejestru członków tych osób, które nie mają uprawnień do wykonywania rzemiosła, skutkuje ustanie członkostwa dopiero z chwilą doręczenia członkowi zawiadomienia o wykreśleniu, czyli o treści uchwały właściwego organu i jej uzasadnienia. Nie ma tu zatem retroakcji ani nie zachodzi pozbawienie nabytego już członkostwa sprzeczne z przepisami prawa spółdzielczego. Artykuł 24 pr. spółdz. właśnie przewiduje instytucję pozbawienia nabytego członkostwa, bez względu na datę i na tytuł jego nabycia. Wykreślenie, i co się z tym wiążę - ustanie członkostwa w odniesieniu do osób nieuprawnionych do wykonywania rzemiosła, nie następują zbiorowo i automatycznie. W każdym indywidualnym wypadku uchwałę podejmuje właściwy organ spółdzielni po wysłuchaniu wyjaśnień zainteresowanego członka. Ma on prawo odwołać się od tej uchwały do walnego zgromadzenia (art. 24 § 4 pr. spółdz.) i być obecny na jego obradach.Należy mieć na uwadze i to, że wykreślenie z rejestru spółdzielni rzemieślniczej, i tym samym ustanie członkostwa, może objąć także rzemieślników, którzy je nabyli po wejściu w życie ustawy o wykonywaniu rzemiosła, a mianowicie w razie cofnięcia przez właściwy organ administracji państwowej albo wygaśnięcia uprawnienia do wykonywania rzemiosła (art. 3 ust. 7 oraz art. 18 i nast. ustawy o rzemiośle).Niedopuszczalność zrzeszania się w spółdzielni rzemieślniczej osób nieuprawnionych do wykonywania rzemiosła (powołany art. 30 ust. 2) występuje również w sytuacji, gdy statut danej spółdzielni nie został jeszcze dostosowany do przepisów zmienionej ustawy o wykonywaniu rzemiosła (art. 48 ust. 6 względnie 7). W razie bowiem sprzeczności między statutem a ustawą stosuje się bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy, a więc w rozpoznawanej sprawie ustawy o wykonywaniu rzemiosła oraz prawa spółdzielczego.Zgodnie z tymi aktami prawnymi wyeliminowanie z grona członków spółdzielni rzemieślniczej osób nieuprawnionych przez właściwe organy administracji państwowej do wykonywania rzemiosła wzmacnia właściwie pojętą samorządność tych spółdzielni, służy realizacji zadań gospodarczych rzemiosła i odpowiada interesom rzemieślników. Chodzi też o to, aby o sprawach spółdzielni rzemieślniczych decydowali rzemieślnicy, a nie osoby spoza zawodowego środowiska rzemieślniczego lub nieuprawnione do wykonywania rzemiosła. Skreślenie tych osób we właściwym trybie i przez właściwy organ spółdzielczy z rejestru członków nie godzi w ich interes majątkowy, jeżeli mogą pozostać nadal w stosunku pracy ze spółdzielnią, i to nawet na warunkach korzystniejszych. Uchwałą bowiem Krajowej Rady Rzemiosła z dnia 21 listopada 1986 r. przyznano im odpowiednio wyższe stawki wynagrodzenia.Z tych przyczyn należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć jak w sentencji uchwały.