III CZP 11/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski.Sędziowie SN: W. Patulski, M. Sychowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów (...) w G. przeciwko Czesławowi i Teresie D. o wydanie mieszkania po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 18 stycznia 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w procesie o opróżnienie lokalu zakładowego skierowanym przeciwko osobom bliskim najemcy, które pozostały w lokalu po śmierci tego najemcy, a którym przysługuje prawo do lokalu zamiennego, należy orzec także o tym przysługującym im prawie?"podjął następującą uchwałę:W orzeczeniu nakazującym opróżnienie mieszkania zakładowego sąd nie rozstrzyga, czy osobie obowiązanej do opróżnienia tego mieszkania przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Kędzierzynie-Koźlu wyrokiem z dnia 21 września 1988 r. oddalił powództwo wytoczone przez Zakłady (...) w G. o nakazanie eksmisji Czesława i Teresy D. z zajmowanego przez nich mieszkania. Sąd Rejonowy ustalił, że mieszkanie to pozostaje w dyspozycji powoda i było przydzielone jako mieszkanie funkcyjne Franciszkowi D. W 1986 r. w mieszkaniu tym zamieszkali jego syn i synowa - pozwani. Franciszek D. zmarł w dniu 12 kwietnia 1987 r. W tych okolicznościach - zdaniem Sądu Rejonowego - pozwani, stosownie do art. 691 k.c., wstąpili w stosunek najmu mieszkania, mają zatem tytuł prawny do jego zajmowania. W toku rozpoznawania rewizji powoda od wymienionego wyroku powstało przytoczone w sentencji zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd Wojewódzki zajął stanowisko, że sprawa dotyczy mieszkania zakładowego, do którego art. 691 k.c. nie ma zastosowania. W myśl art. 57 ust. 4 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165) pozwanym przysługuje prawo do lokalu zamiennego. W tej sytuacji powstaje zaś wątpliwość ujęta w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W czasie obowiązywania przepisów prawa lokalowego (ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55) sprzed jego nowelizacji ustawą z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 124) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152 ze zm.) w praktyce sądowej i piśmiennictwie prawniczym nie było wątpliwości, że w orzeczeniu nakazującym opróżnienie lokalu mieszkalnego sąd nie rozstrzyga, czy osobie obowiązanej do opróżnienia tego lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Stanowisko to dotyczyło także eksmisji z mieszkania funkcyjnego. Ze względu na treść art. 60 ust. 2 prawa lokalowego przyjmowano, że kwestia, czy osobie obowiązanej do opróżnienia lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego, aktualizuje się dopiero w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym eksmisji z lokalu. Ustawa z dnia 16 lipca 1987 r. ani przepisy wykonawcze do prawa lokalowego obowiązujące po dniu 1 stycznia 1988 r., w szczególności rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1987 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 36, poz. 203), nie wprowadziły zmian uzasadniających odmienne rozwiązanie. Wprawdzie dotychczasowe mieszkania funkcyjne stały się mieszkaniami zakładowymi (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r.), ale regulacja obowiązku opróżniania mieszkań zakładowych i przysługiwania osobie obowiązanej do opróżnienia takiego mieszkania lokalu zamiennego (art. 57 prawa lokalowego w obecnie obowiązującym brzmieniu - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165) zasadniczo nie odbiega od regulacji tych kwestii dotyczących mieszkań funkcyjnych (§ 20 i nast. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r.).Przesłanka nakazania eksmisji z lokalu osoby zajmującej ten lokal jest ustalenie, że osoba ta jest obowiązana do opróżnienia lokalu. Do opróżnienia lokalu jest zaś obowiązana osoba, która korzysta z niego bez tytułu prawnego. Do wymienionych tylko okoliczności, jako niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy o eksmisję z lokalu, sprowadza się kognicja sądu w tych sprawach. Żaden przepis ani wprost, ani pośrednio nie dostarcza podstaw do przyjęcia, że kognicja sądu w sprawie o eksmisję z lokalu, w szczególności z mieszkania zakładowego, jest szersza i pomimo nią być objęte ustalenie prawa do lokalu zamiennego, jeżeli prawo to przysługuje osobie obowiązanej do opróżnienia dotychczas zajmowanego lokalu. Za orzekaniem o wymienionym prawie już w wyroku nakazującym eksmisję może przemawiać postulat rozstrzygania jednym orzeczeniem o wszystkich kwestiach, jakie są związane z orzeczonym nakazem eksmisji, a do takich niewątpliwie należy to, czy osobie obowiązanej do opróżnienia dotychczas zajmowanego lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Prawo to wynika już z samej ustawy. O tym, komu spośród obowiązanych do opróżnienia mieszkania zakładowego przysługuje prawo do lokalu zamiennego, stanowi art. 57 ust. 3 i 4 prawa lokalowego. Z reguły nie ma więc potrzeby stwierdzenia istnienia tego prawa orzeczeniem sądowym. Przysługiwanie tego prawa powinno być z urzędu wzięte pod uwagę i uwzględnione przy wszczęciu postępowania egzekucyjnego dotyczącego eksmisji z lokalu (art. 64 ust. 2 prawa lokalowego). W tych zaś sytuacjach, gdy między stronami sporne jest, czy osobie obowiązanej do opróżnienia mieszkania zakładowego przysługuje prawo do lokalu zamiennego, kwestia ta powinna zostać rozstrzygnięta w tym postępowaniu, chyba że chodzi o spór dotyczący przyczyn rozwiązania stosunku pracy z osobą obowiązaną do opróżnienia mieszkania zakładowego, jako przesłanki, od której zależy prawo do lokalu zamiennego. Spór taki podlega rozstrzygnięciu przez organ właściwy do rozpatrywania spraw o roszczenia pracowników ze stosunku pracy, przy czym do czasu rozstrzygnięcia takiego sporu postępowanie egzekucyjne w sprawie o eksmisję z mieszkania zakładowego podlega zawieszeniu (art. 54 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm. w związku z art. 17 tej ustawy i art. 27 § 1 k.p.a). Jak więc z powyższego wynika, obowiązujące przepisy przewidują tryb rozstrzygania sporów co do przysługiwania osobie obowiązanej do opróżnienia dotychczas zajmowanego lokalu prawa do lokalu zamiennego i zapewniają ochronę jej interesów w tym zakresie poza postępowaniem w sprawie o eksmisję. Okoliczność ta także więc uzasadnia nieprzyjęcie przez ustawodawcę koncepcji objęcia kognicją sądu - w sprawie o eksmisję z lokalu - kwestii, czy osobie obowiązanej do opróżnienia lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Należy wreszcie zauważyć, że w razie przyjęcia, iż w orzeczeniu nakazującym eksmisję z lokalu sąd powinien rozstrzygnąć, czy osobie obowiązanej do opróżnienia tego lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego, trzeba by uznać - aby rozstrzygnięcie takie miało praktyczne znaczenie - iż jest ono wiążące w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym eksmisji. Jednakże w niektórych wypadkach prowadziłoby to do konsekwencji trudnych do przyjęcia, na przykład: gdyby po wydaniu orzeczenia nakazującego eksmisję z lokalu osoby, której według ustawy przysługuje prawo do lokalu zamiennego, co zostałoby stwierdzone w orzeczeniu eksmisyjnym, osoba ta uzyskała tytuł prawny do innego lokalu mieszkalnego i zajęła go lub mogła go zająć. Dostarczenie takiej osobie lokalu zamiennego pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Aby do tego nie doszło, konieczne byłoby ustalenie orzeczeniem sądowym (art. 189 k.p.c.), że osobie obowiązanej do opróżnienia lokalu nie przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Powództwo takie jest zaś zbędne (i niedopuszczalne), gdy orzeczenie nakazujące eksmisję z lokalu nie zawiera rozstrzygnięcia co do tego, czy osobie obowiązanej do opróżnienia lokalu przysługuje prawo do lokalu zamiennego. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.