III CZP 45/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Gudowski, J. Suchecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary F. przeciwko (...) Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w K. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 3 lipca 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sąd powszechny właściwy jest do orzekania o prawie do lokalu zamiennego osób bliskich, które pozostały w mieszkaniu funkcyjnym (obecnie zakładowym) po śmierci najemcy tego lokalu (art. 189 k.p.c.)?"podjął następującą uchwałę:Sąd powołany jest do rozpoznania sprawy o ustalenie prawa do lokalu zamiennego osoby bliskiej, która po śmierci najemcy pozostała w lokalu funkcyjnym (zakładowym). Uzasadnienie faktyczneJulia J. zajmowała mieszkanie nr 5 w budynku (...) Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w K. jako lokal funkcyjny, stanowiący obecnie mieszkanie zakładowe. Razem z nią zamieszkiwała powódka Barbara F., zobowiązując się do sprawowania opieki nad najemcą. W dniu 23 stycznia 1987 r. Julia J. zmarła, a powódka pozostała w dotychczas zajmowanym lokalu. W takiej sytuacji wymieniona Dyrekcja wystąpiła przeciwko pozwanej Barbarze F. z powództwem o opróżnienie mieszkania [sygn. akt.(...)], a ta ostatnia przeciwko tejże Dyrekcji o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu [sygn. akt. (...)]. W pierwszej z wymienionych spraw postępowanie pozostaje dotąd zawieszone na zgodny wniosek stron, natomiast prawomocnie oddalone zostało powództwo Barbary F. Sąd Wojewódzki w Katowicach, oddalając rewizję powódki od wyroku Sądu I instancji, uznał, że § 22 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152), wydanego na podstawie delegacji ustawowej (art. 47 § 2 prawa lokalowego - Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84), wyłączył w odniesieniu do dawnych mieszkań funkcyjnych możliwość wstępowania w stosunek najmu na postawie art. 691 k.c.Z kolei, w dniu 10 listopada 1989 r. powódka wystąpiła przeciwko Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w K. z powództwa o ustalenie, ze przysługuje jej prawo do lokalu zamiennego.Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 8 stycznia 1990 r. pozew odrzucił. Jako podstawę prawną orzeczenia Sąd powołał art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz art. 57 ust. 1 pkt 4 prawa lokalowego (Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165).Rozpoznając sprawę na skutek zażalenia powódki Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość co do zagadnienia prawnego czy sąd powszechny właściwy do orzekania o prawie do lokalu zamiennego osób bliskich, które pozostały w mieszkaniu funkcyjnym (obecnie zakładowym) po śmierci najemcy tego lokalu. Wprawdzie Sąd II instancji w świetle obecnie obowiązującego stanu prawnego dostrzegł w sporze o prawo do lokalu zamiennego cechy sprawy cywilnej, ale wątpliwość co do dopuszczalności drogi sądowej wywiódł z wyłączenia możliwości zastosowania w sprawie niniejszej art. 57 ust. 4 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165) ze względu na datę śmierci najemcy lokalu funkcyjnego. Przepis ten bowiem nie ma działania wstecznego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedmiot przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego odnosi się do kwestii dopuszczalności drogi sądowej dla dochodzenia ustalenia prawa osoby zamieszkującej z najemcą lokalu funkcyjnego (zakładowego) do uzyskania lokalu zamiennego po jego śmierci.Uwaga ta pozwala na stwierdzenie, że treść normatywna powołanego przez Sąd Wojewódzki art. 57 ust. 4 prawa lokalowego w brzmieniu jednolitego tekstu ogłoszonego w Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 (z późn. zm), jak też - odpowiedniego, obowiązującego w dacie śmierci najemcy Julii J. - § 22 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego wydanego na podstawie art. 3 ust. 5, art. 45 ust. 1 i art. 47 ust. 2 prawa lokalowego w ówczesnym brzmieniu (Dz. U. Nr 14, poz. 84), dotyczy innego niż dopuszczalność drogi sądowej przedmiotu. Przepisy te mianowicie regulują uprawnienia osób bliskich, które pozostały w mieszkaniu po śmierci pracownika, do lokalu zamiennego, nic nie wspominając o drodze postępowania właściwej dla sporu o prawo do lokalu zamiennego. W szczególności nie ma w nich mowy o przekazaniu takich spraw do rozstrzygnięcia organowi pozasądowemu.Spory o uprawnienie do lokalu zamiennego na wypadek obowiązku opróżnienia lokalu funkcyjnego, a obecnie zakładowego, mają wszystkie cechy sprawy cywilnej w rozumieniu art. 2 k.p.c., gdyż wyrastają na gruncie stosunku najmu. Reżim dawnych mieszkań funkcyjnych nie był tak odległy od ogólnych uregulowań spraw mieszkaniowych w prawie lokalowym, aby nie można było przyjmować, że zajmowanie lokali funkcyjnych następowało w ramach stosunku najmu, co w obecnym stanie prawnym dotyczącym mieszkań zakładowych przedstawia się jako rzecz oczywista (por. art. 55 i nast. prawa lokalowego - Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.). Pozyskanie lokalu zamiennego przez osobę bliską najemcy znajduje oparcie w prawie cywilnym ze względu na jego normatywne źródło i sposób uregulowania. Nałożenie na wynajmującego (zakład pracy) obowiązku dostarczenia lokalu zamiennego (por. § 23 ust. 1 powołanego rozp. RM z dnia 26 czerwca 1974 r. oraz obecnie obowiązujący art. 57 ust. 5 prawa lokalowego) oznacza, że po stronie osoby zajmującej lokal funkcyjny (zakładowy) powstaje określona sfera uprawnienia nawiązującego do stosunku prawnego pomiędzy wynajmującym a osobą zajmującą lokal. Nie może wpłynąć na zamianę takiego zapatrywania okoliczności, że w określonej sytuacji zobowiązuje terenowy organ administracji państwowej do dostarczenia lokalu zamiennego (por. art. 57 ust. 5 prawa lokalowego oraz uprzednio obowiązujący § 23 ust. 2 rozp. Rady Ministrów z 1974 r.), a także uzależnienie wszczęcia postępowania egzekucyjnego w sprawie opróżnienia lokali od dostarczenia przez wierzyciela lokalu zamiennego (o czym stanowi art. 64 ust. 2 prawa lokalowego - Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165, uprzednio art. 60 ust. 2 prawa lokalowego - Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55). Ostatnio wymienionego uregulowania nie można tłumaczyć w tym sensie, że ustawodawca sprawę lokalu zamiennego traktuje wyłącznie jako zagadnienie egzekucji administracyjnej. Spór o uprawnienie do lokalu zamiennego może zrodzić się niezależnie od egzekucji, jak w sprawie obecnie rozstrzyganej przez Sąd Najwyższy. Taka sytuacja powstanie z reguły wówczas, gdy osoba zajmująca lokal po śmierci najemcy uznaje swój obowiązek opróżnienia go o tyle, że wymaga od wynajmującego dostarczenia lokalu zamiennego, a ten przeczy jej uprawnieniu. Całość rozważań prowadzi do wniosku, że spór o prawo do lokalu zamiennego ma wszelkie cechy sprawy cywilnej, gdyż powstaje na gruncie stosunku najmu pomiędzy równorzędnymi podmiotami.Teza taka jednak nie wystarcza do przyjęcia dopuszczalności drogi sądowej, skoro według brzmienia art. 2 § 3 k.p.c. także sprawy cywilne mogą być przekazane do właściwości innych organów. Przekazanie może wszakże nastąpić na podstawie przepisu ustawowego. Przepisu takiego nie zawiera prawo lokalowe i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze zarówno w uregulowaniu obowiązującym w dacie śmierci Julii J., jak i w obecnym stanie prawnym (por. rozp. RM z dnia 9 listopada 1987 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego - Dz. U. Nr 36, poz. 203, uchylające rozporządzenie RM z dnia 26 czerwca 1974 r.). W szczególności przekazanie egzekucji w sprawach opróżniania lokali podległych przepisom prawa lokalowego terenowym organom administracji państwowej w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji (por. art. 60 ust. 1 prawa lokalowego w brzmieniu z 1983 r. i art. 64 ust. 1 prawa lokalowego według obecnie obowiązującego tekstu) nie oznacza, że tym samym organ egzekucyjny powołany został do rozpoznania i rozstrzygnięcia w postępowaniu egzekucyjnym powstałego pomiędzy wynajmującym a osobą zajmującą lokal sporu o prawo do lokalu zamiennego. Przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm.) nie zawierają normy mogącej stanowić tytuł do decydowania przez organ egzekucyjny o prawie dłużnika do lokalu zamiennego. Jeżeli doszło do wszczęcia postępowania egzekucyjnego w warunkach uznania przez organ egzekucyjny, że wierzyciel nie ma obowiązku dostarczenia dłużnikowi lokalu zamiennego, a w toku podjętych czynności powstanie spór sądowy pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem o prawo do lokalu zamiennego, to do czasu rozstrzygnięcia takiego sporu postępowanie egzekucyjne podlega zawieszeniu (art. 54 § 1 ustawy z 1966 r. w związku z jej art. 17 i art. 21 § 1 k.p.a.).(...) Poruszona przez Sąd Wojewódzki kwestia, że art. 57 ust. 4 prawa lokalowego w obecnym jego brzmieniu nie ma mocy działania wstecz, a wobec tego nie może być stosowany w sprawie niniejszej, wprawdzie wykracza poza przedmiot przedstawionego pytania prawnego, niemniej jednak pozwala stwierdzić, że o uprawnieniu osoby zajmującej lokal funkcyjny (zakładowy) do otrzymania lokalu zamiennego rozstrzygają przepisy obowiązujące w dacie, w której osoba taka utraciła tytuł do zajmowania lokalu.Rozstrzygając zaś na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawione pytanie prawne Sąd Najwyższy podjął uchwałę, że sąd jest powołany do rozpoznania sprawy o ustalenie prawa do lokalu zamiennego osoby bliskiej, która po śmierci najemcy pozostała w lokalu funkcyjnym (zakładowym).