III CZP 110/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Ł. Grygołajtys.Sędziowie SN: W. Łysakowski, M. Sychowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii T. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w Ł. i Jadwidze S. o przyjęcie nabywcy własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 10 listopada 1958 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy zbywcy własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego przysługuje roszczenie o uchylenie uchwał organów Spółdzielni odmawiających przyjęcia w poczet członków nabywcy prawa do tego lokalu i nakazanie spółdzielni przyjęcia w poczet członków nabywcy (art. 227 prawa spółdzielczego)?A w razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze -2. Czy w świetle zasad art. 224 oraz art. 206 prawa spółdzielczego spółdzielnia może odmówić przyjęcia w poczet swoich członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu tylko z tego powodu, że jego małżonkowi (członkowi tejże spółdzielni) przysługuje prawo do innego własnościowego lokalu mieszkalnego, z którego nie chce on zrezygnować?"podjął następującą uchwałę:1. Zbywcy własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu nie przysługuje roszczenie o przyjęcie nabywcy tego prawa w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej. 2. Spółdzielnia mieszkaniowa może odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu, jeżeli jego małżonkowi przysługuje prawo do innego spółdzielczego lokalu mieszkalnego, chyba że małżonkowie mają z przyczyn uzasadnionych odrębne miejsce zamieszkania. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sprawie, w której istotne elementy stanu faktycznego przedstawiają się, jak następuje.Marii I. przysługiwało własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr 81 znajdującego się w budynku położonym w Ł. przy ul. (...) (...), należącym do Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w Ł., związane z jej członkostwem w tej spółdzielni. Do Jadwigi S. zaś należało prawo wieczystego użytkowania nieruchomości położonej w Ł. przy ul. (...) (...) oraz prawo własności budynku mieszkalnego wzniesionego na tej nieruchomości. Umową z dnia 5 grudnia 1985 r. Maria T. i Jadwiga S. dokonały zamiany przysługujących im praw. Janina S. złożyła deklarację przystąpienia do Spółdzielni (...). Zarząd tej Spółdzielni uchwałą z dnia 16 czerwca 1987 r., utrzymaną w mocy uchwałą Rady Nadzorczej Spółdzielni z dnia 9 lipca 1987 r., odmówił przyjęcia Janiny S. w poczet członków z tej przyczyny, iż mężowi jej przysługuje prawo do innego mieszkania spółdzielczego, z którego nie chce on zrezygnować. Powództwo wytoczone przez Marię T. przeciwko Spółdzielni (...) i Janinie S. o uznanie za bezskuteczne w stosunku do powódki uchwał Zarządu pozwanej Spółdzielni z dnia 16 czerwca 1987 r. oraz Rady tej Spółdzielni z dnia 9 lipca 1987 r. i zobowiązanie pozwanej Spółdzielni do przyjęcia pozwanej Janiny S. w poczet członków tej Spółdzielni zostało oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego w Łodzi z dnia 13 maja 1988 r. Zdaniem tego Sądu, powódka nie jest w świetle art. 227 § 1 prawa spółdzielczego legitymowana do żądania przyjęcia pozwanej Janiny S. w poczet członków pozwanej Spółdzielni. W toku rozpoznawania rewizji powódki od wymienionego wyroku Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi nasunęło się przytoczone w sentencji zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd ten przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Uzasadnienie prawne1. Rozstrzygając zagadnienie prawne ujęte w pierwszym pytaniu Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Pytanie dotyczy m.in. roszczenia o uchylenie uchwał organów spółdzielni mieszkaniowej odmawiających przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu. Roszczenie takie jednak nie było objęte żądaniem w sprawie, w której powstało przedstawione zagadnienie prawne. W sprawie tej powódka wystąpiła z innym roszczeniem, a mianowicie z roszczeniem o uznanie za bezskuteczne względem niej uchwał organów spółdzielni mieszkaniowej odmawiających przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu. To ostatnie roszczenie jednak nie jest już przedmiotem sprawy. Jak wynika z rewizji od wyroku wydanego przez Sąd Rejonowy, powódka kwestionuje w nim oddalenie powództwa w zakresie drugiego zgłoszonego przez nią roszczenia, tj. roszczenia o zobowiązanie pozwanej Spółdzielni do przyjęcia w poczet członków pozwanej Janiny S. Należy przy tym zauważyć, że aczkolwiek oba wymienione roszczenia zmierzają do tego samego celu, ale ich uwzględnienie bynajmniej nie spowodowałoby tego samego skutku. Ponadto warunkiem zobowiązania przez sąd spółdzielni mieszkaniowej do przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu nie jest uprzednie uchylenie uchwał organów spółdzielni odmawiających przyjęcia nabywcy w poczet członków. Zobowiązanie takie, które zastępuje oświadczenie woli spółdzielni o przyjęciu w poczet członków nabywcy (art. 64 k.c., art. 1047 k.p.c.), nie zależy od istnienia lub nieistnienia uchwał organów spółdzielni w przedmiocie przyjęcia nabywcy w poczet członków. Odpowiedź na pierwsze pytanie zatem ograniczona została tylko do kwestii, czy zbywcy własnościowego prawa do lokalu przysługuje roszczenie o przyjęcie w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej nabywcy tego prawa. Pod rządem przepisów ustawy z dna 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm.) w judykaturze panował pogląd, według którego wymienione roszczenie przysługuje zarówno nabywcy, jak i zbywcy własnościowego prawa do lokalu. W szczególności znalazł on wyraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1969 r. I CR 161/69, w myśl którego "legitymację do żądania w drodze sądowej przyjęcia nabywcy spółdzielczego prawa do lokalu na członka spółdzielni ma zarówno zbywca, jak i nabywca", co Sąd Najwyższy uzasadnił tym, iż "zbywca ... w ten sposób chroni swoje interesy, w jego bowiem interesie leży, aby umowa którą zawarł, doszła do skutku" (OSNCP 1970, z. 5, poz. 81). Wymieniony pogląd jednak nie był jednomyślnie aprobowany przez doktrynę.Na tle zmienionego stanu prawnego, ukształtowanego przepisami prawa spółdzielczego (ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) omawiana kwestia nadal budzi wątpliwości. Słusznie Sąd Wojewódzki zauważył, że w wyroku z dnia 17 marca 1956 r. I CR 485/85 (OSNCP 1987, z. 2-3, poz. 40) Sąd Najwyższy uznał, iż zbywcy własnościowego prawa do lokalu przysługuje roszczenie o przyjęciu nabywcy w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, ale nie uzasadnił swego stanowiska w tym względzie. W piśmiennictwie prawniczym zaś zajmowano m.in. stanowisko, że treść art. 227 § 1 prawa spółdzielczego, który to przepis wymienia tylko nabywcę własnościowego prawa do lokalu jako osobę uprawnioną do wystąpienia do sądu o nakazanie przyjęcia go w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, może być argumentem na rzecz poglądu, że do wytoczenia takiego powództwa nie jest legitymowany zbywca własnościowego prawa do lokalu. Rozważenie poruszonej kwestii rozpocząć należy od stwierdzenia, że w myśl art. 223 § 2 zdanie drugie prawa spółdzielczego skuteczność zbycia własnościowego prawa do lokalu zależy od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej. Prawdą jest, że z reguły w interesie zbywcy leży, żeby umowa, którą zawarł, doszła do skutku. W interesie jego więc jest przyjęcie nabywcy w poczet członków spółdzielni. Okoliczność ta, aczkolwiek mogłaby uzasadniać przysługiwanie zbywcy roszczenia o przyjęcie nabywcy w poczet członków spółdzielni, sama przez się jednak nie świadczy o tym, iż roszczenie takie przysługuje zbywcy. Członkostwo spółdzielni jest niemajątkowym, niezbywalnym, prawem należącym do osoby fizycznej (art. 15 § 2 prawa spółdzielczego), osoby prawnej lub organizacji politycznej nie mającej osobowości prawnej (art. 15 § 4 prawa spółdzielczego). Jest to prawo o charakterze osobistym. Z jego istoty wynika, że roszczenie o przyjęcie w poczet członków spółdzielni może przysługiwać tylko podmiotowi, który zamierza być członkiem. Roszczenie to, którego w ogólnym ujęciu prawo spółdzielcze nie przewiduje, może wynikać - jak przyjęto w orzecznictwie i doktrynie - ze szczególnych przepisów ustawy, z postanowień statutu lub z umowy zainteresowanego ze spółdzielnią. Ustawa, statut lub umowa mogą roszczenie to przyznać także innej osobie niż osoba, która chce być członkiem spółdzielni. Jednakże żaden obowiązujący przepis prawa (por. art. XVI przep. wprow. k.c.) bezpośrednio nie stanowi, że zbywcy własnościowego prawa do lokalu przysługuje roszczenie o przyjęcie nabywcy tego prawa w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej. Z żadnego też przepisu nie da się wyprowadzić takiego wniosku. Statuty spółdzielni mieszkaniowych nie zawierają także żadnego postanowienia w tej kwestii. Przykładem jest statut pozwanej spółdzielni. Zawieranie umów dotyczących omawianej kwestii jest w praktyce spółdzielni mieszkaniowych zjawiskiem niespotykanym. Strony sprawy, w której powstało rozpoznawane zagadanie prawne, też takiej umowy nie zawarły. Artykuł 227 prawa spółdzielczego dotyczy ustania członkostwa z innych przyczyn niż śmierć członka i stanowi m.in., że w sytuacji, do której się odnosi, własnościowe prawo do lokalu wygasa w określonym terminie, chyba że były członek zbył to prawo i zarówno on, jak i nabywca dokonują przewidzianych w tym przepisie czynności. Zbycie własnościowego prawa do lokalu przez członka spółdzielni samo przez się nie powoduje ustania członkostwa zbywcy. Artykuł 227 prawa spółdzielczego więc bezpośrednio nie znajduje zastosowania do zbycia własnościowego prawa do lokalu przez członka spółdzielni. Treść tego przepisu jednak nie jest obojętna dla rozważanej kwestii. Skoro przepis ten stanowi, że w sytuacji, której on dotyczy, roszczenie o przyjęcie w poczet członków spółdzielni przysługuje nabywcy własnościowego prawa do lokalu i ponadto zakreśla termin, w jakim nabywca może dochodzić tego roszczenia przed sądem, a w ogóle nie wspomina o zbywcy, to oznacza, że nie przewiduje, iż roszczenie, o którym mowa, przysługuje także zbywcy. Takie rozumienie omawianego przepisu jest uzasadnione nie tylko jego wykładnią werbalną. Ustawodawcy niewątpliwie znana była kontrowersja na temat legitymacji zbywcy własnościowego prawa do lokalu do żądania w drodze sądowej przyjęcia w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej nabywcy tego prawa, jaka miała miejsce w czasie obowiązywania ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach. Nowe uregulowanie, któremu wyraz dało sformułowanie zawarte w art. 227 § 1 zdanie ostatnie prawa spółdzielczego, które nie ma swego odpowiednika w wyżej wymienionej ustawie, a w szczególności w jej art. 149 regulującym tę samą instytucję co obecnie art. 227 prawa spółdzielczego, należy więc uznać za przemyślane i celowe. Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek, aby traktować inaczej sytuację - z punktu widzenia, komu przysługuje roszczenie o przyjęcie nabywcy spółdzielczego prawa do lokalu w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej - gdy zbycie to następuje w sytuacji utraty członkostwa przez zbywcę (o czym stanowi art. 227 prawa spółdzielczego) i gdy zbywca członkostwa nie utracił. Treść art. 227 § 1 zdanie ostatnie prawa spółdzielczego przemawia zatem za udzieleniem na pierwsze pytanie takiej odpowiedzi jak w punkcie 1 uchwały. Należy dodać, że skoro zbywcy własnościowego prawa do lokalu nie przysługuje roszczenie o przyjęcie nabywcy tego prawa w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, to nie może on skutecznie dochodzić tego roszczenia przed sądem. Jeżeli nie uczyni tego nabywca, to może dojść do sytuacji, że mimo istnienia przesłanek do przyjęcia go w poczet członków spółdzielni nie stanie się on jej członkiem, wobec czego zbycie własnościowego prawa do lokalu nie będzie skuteczne (art. 223 § 2 zdanie drugie prawa spółdzielczego). Gdy zbywca z tego tytułu poniesie szkodę, to będzie mógł domagać się naprawienia jej przez nabywcę, jeżeli ten w umowie ze zbywcą zobowiązał się do złożenia oświadczenia o przystąpieniu do spółdzielni, a w razie ostatecznej odmowy przyjęcia - do wystąpienia do sądu o nakazanie spółdzielni przyjęcia go w poczet członków i jeżeli bezskuteczność zbycia będzie następstwem niewystąpienia przez nabywcę z takim powództwem (art. 471 k.c.).2. Wprawdzie do rozstrzygnięcia sprawy, w której powstało przedstawione zagadnienie prawne, w obecnym jej stanie wystarczająca jest odpowiedź na pierwsze pytanie, ale w sprawie powstała także kwestia objęta drugim pytaniem, która również - przy pominięciu treści odpowiedzi na pierwsze pytanie - jest istotna dla wyniku tej sprawy. Sąd Najwyższy postanowił przeto udzielić odpowiedzi także na to drugie pytanie. Rozstrzygając zagadnienie wyrażone w tym pytaniu trzeba przede wszystkim stwierdzić, że spółdzielnia mieszkaniowa nie może odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu, jeżeli odpowiada on wymaganiom statutu, o czym expressis verbis stanowi art. 224 prawa spółdzielczego. Jest rzeczą oczywistą, że spółdzielnia może i powinna odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu, jeżeli przyjęcie takie pozostawałoby w sprzeczności z ustawą lub konsekwencją jego byłoby powstanie sytuacji, która w świetle przepisów ustawy jest niedopuszczalna. Według art. 206 § 1 prawa spółdzielczego zasadą jest, że członkowi spółdzielni mieszkaniowej może przysługiwać prawo tylko do jednego spółdzielczego lokalu mieszkalnego. Doniosłość tej zasady wynika w szczególności z działania - na podstawie art. 28 prawa lokalowego - takiej samej zasady: jednego mieszkania dla jednej osoby - w odniesieniu do lokali mieszkaniowych, jeżeli przynajmniej jeden z nich znajduje się w budynku położonym w miejscowości, w której obowiązuje szczególny tryb najmu lokali i budynków. Zasada ta jest wyrazem aktualnych tendencji w zakresie gospodarki zasobami mieszkaniowymi, mającej na celu możliwie najpełniejsze zaspokojenie - przy dotkliwym braku mieszkań - potrzeb mieszkaniowych ludności. Przyjęcie w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej nabywcy własnościowego prawa do lokalu, któremu przysługuje już prawo do innego mieszkania spółdzielczego, doprowadziłoby do stanu sprzecznego z powyższą, wynikającą z ustawy, zasadą. Przysługiwanie członkowi spółdzielni mieszkaniowej prawa do więcej niż jednego mieszkania spółdzielczego nie stanowi wprawdzie - samo przez się - przyczyny wykluczenia lub wykreślenia tej osoby z grona członków spółdzielni (art. 24 § 1 i 2 prawa spółdzielczego), ale powoduje konieczność usunięcia stanu sprzecznego z art. 206 § 1 prawa spółdzielczego w sposób i z konsekwencjami niedokonania tego określonymi w art. 206 § 2 prawa spółdzielczego. Co prawda, ze względu na treść, art. 206 § 1 prawa spółdzielczego rozumiany jest w doktrynie jako przepis jedynie wyłączający kontynuowanie stanu, w którym jednej osobie przysługuje prawo do dwóch lub więcej mieszkań spółdzielczych, a nie sam zbieg tych praw, ale jeżeli istnieje możliwość zapobieżenia powstaniu sytuacji sprzecznej z tym przepisem, należy ją wykorzystać, a nie dopuszczać do jej powstania i dopiero wówczas stosować przewidziane w art. 206 § 2 prawa spółdzielczego środki zmierzające do jej likwidacji. Spółdzielnia mieszkaniowa więc może odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu, jeżeli przysługuje mu prawo do innego mieszkania spółdzielczego. Artykuł 206 § 2 prawa spółdzielczego, według którego w razie nabycia prawa do więcej niż jednego spółdzielczego lokalu mieszkalnego członek obowiązany jest w ciągu sześciu miesięcy od dnia wezwania go przez spółdzielnię zlikwidować stan sprzeczny z przepisem § 1 tego artykułu, a po bezskutecznym upływie tego terminu właściwa spółdzielnia podejmie uchwałę o wygaśnięciu później nabytego prawa, należy rozumieć jako mający zastosowanie wówczas, gdy członek skutecznie nabędzie prawa do więcej niż jednego mieszkania spółdzielczego, mimo że może mu przysługiwać prawo tylko do jednego takiego mieszkania (art. 206 § 1 prawa spółdzielczego). Nabycie takie ma miejsce przede wszystkim w razie spadkobrania. Do nabycia takiego może też dojść w drodze czynności prawnej (sprzedaży, zamiany, darowizny), ale dopiero w razie przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej stanie się ono skuteczne (art. 223 § 2 zdanie drugie prawa spółdzielczego). jeżeli więc taki nabywca zostałby - co, jak wskazano wyżej, nie powinno mieć miejsca - przyjęty w poczet członków spółdzielni, to wówczas wejdzie w grę art. 206 § 2 prawa spółdzielczego. Należy zauważyć, że gdy stosownie do ostatnio powołanego przepisu nabywca rezygnuje z nabytego prawa do mieszkania spółdzielczego lub prawo to zbędzie albo wobec niedokonania wymienionych czynności zapadnie uchwała o wygaśnięciu tego prawa, to konsekwencją tych zdarzeń powinno być wykreślenie nabywcy z rejestru członków spółdzielni, z której członkostwem prawo to było związane (art. 24 § 2 prawa spółdzielczego), a więc doszłoby wtedy do takiej samej sytuacji, jak gdyby nabywca w ogóle nie został przyjęty w poczet członków wymienionej spółdzielni. Inaczej jest, gdy nabywca zrezygnuje z prawa do mieszkania spółdzielczego, które przysługiwało mu przed nabyciem drugiego takiego prawa lub prawo to zbył, bo wówczas następstwem tych zdarzeń nie jest utrata przez niego członkostwa w spółdzielni mieszkaniowej, z której członkostwem związane było nabyte prawo, ale stan taki nabywca może osiągnąć rezygnując z należącego do niego prawa do mieszkania spółdzielczego lub zbywając to prawo przed nabyciem drugiego takiego samego prawa. Dla uzyskania zamierzonego skutku - zachowania nabytego prawa do mieszkania spółdzielczego - nie jest konieczne ani pożądane stwarzanie tymczasowej sytuacji sprzecznej z zasadą wyrażoną w art. 206 § 1 prawa spółdzielczego. Członek spółdzielni mieszkaniowej, któremu przysługuje prawo do mieszkania spółdzielczego, może więc nabyć własnościowe prawo do lokalu (z reguły w celu poprawy sytuacji mieszkaniowej) bez ryzyka, że utraci należące do niego prawo, a nabycie drugiego prawa okaże się bezskuteczne, jeżeli po zawarciu umowy nabycia, a przed przyjęciem go w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, z której członkostwem jest związane nabyte prawo, zrezygnuje z dotychczas należącego do niego prawa do mieszkania spółdzielczego lub prawo to skutecznie zbędzie. Zastosowanie takiego sposobu postępowania i kolejności działania umożliwia osiągnięcie zamierzonego celu bez naruszenia - choćby na okres przejściowy - art. 206 § 1 prawa spółdzielczego. To, co powiedziano odnośnie do przysługiwania członkowi spółdzielni mieszkaniowej prawa tylko do jednego mieszkania spółdzielczego i nabycia przez niego prawa do więcej niż jednego takiego mieszkania, odpowiednio odnosi się do sytuacji, gdy prawo do więcej niż jednego mieszkania spółdzielczego nabędą małżonkowie. Zasadę wyrażoną w art. 206 § 1 prawa spółdzielczego § 3 tego artykułu rozciąga na małżonków, traktując ich w tym wypadku jak jedną osobę. Wyjątek - stosownie do art. 206 § 3 in fine prawa spółdzielczego - zachodzi tylko wówczas, gdy małżonkowie mają z przyczyn uzasadnionych osobne miejsca zamieszkania. W tej więc tylko sytuacji spółdzielnia mieszkaniowa nie może odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy własnościowego prawa do lokalu, pomimo iż jego małżonkowi przysługuje prawo do innego mieszkania spółdzielczego. Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.