III CZP 111/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, B. Łubkowski, J. Majorowicz, K. Piasecki, J. Pietrzykowski, J. Przybylski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury L. Karłowskiego, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 2 października 1968 r. o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w sprawach, w których stroną jest Skarb Państwa, prawo żądania od strony przegrywającej zwrotu kosztów zastępstwa sądowego, przewidziane w art. 99 k.p.c., przysługuje państwowym jednostkom organizacyjnym reprezentowanym przez pracownika powołanego przez organ takiej jednostki do wykonywania jej zastępstwa sądowego oraz czy w szczególności powyższe prawo przysługuje również Prokuraturze PRL w sprawach, w których jest ona reprezentowana przez prokuratora powołanego do wykonywania zastępstwa sądowego Prokuratury w imieniu Skarbu Państwa?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Skarbowi Państwa jako stronie procesu cywilnego zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata w wypadku, gdy jest on reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego na podstawie obowiązujących przepisów prawa dla państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, albo dla jej organu nadrzędnego.Uzasadnienie faktyczneWedług obowiązującego przed dniem 1.I.1965 r. artykułu 98 § 2 k.p.c. osoby, które zastępowały władze, urzędy, państwowe instytucje, przedsiębiorstwa i banki oraz przedsiębiorstwa pozostające pod zarządem państwowym, jak również prokurator zrównani byli co do kosztów z adwokatami. Aktualnie zaś obowiązujący kodeks postępowania cywilnego przewiduje w art. 99 zwrot kosztów w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata jedynie jednostkom gospodarki uspołecznionej reprezentowanym przez radcę prawnego. Różnica między obu przepisami jest wyraźna, a z porównania ich wynika, że nie we wszystkich wypadkach, które były objęte art. 98 § 2 dawnego k.p.c., możliwe będzie stosowanie art. 99 k.p.c. obecnie obowiązującego. Jest to konsekwencją przyjęcia innej zasady przyznawania kosztów zastępstwa, co jednocześnie nie pozwala na wykładnię art. 99 k.p.c. w nawiązaniu do unormowań poprzednich. Rozstrzygnięcie zagadnienia, czy art. 99 k.p.c. może dawać określone w nim uprawnienia w wypadkach wymienionych w pytaniu prawnym Prokuratora Generalnego PRL, do których z pewnością miał zastosowanie art. 98 § 2 dawnego k.p.c., zależeć będzie od tego, czy wymienione w pytaniu osoby reprezentujące Skarb Państwa, a więc jednostkę gospodarki uspołecznionej (art. 33 k.c.), mogą być zaliczone do radców prawnych w rozumieniu art. 99 k.p.c., czy też nie. Ażeby odpowiedzieć na to pytanie, należy przede wszystkim ustalić, kogo można uważać za radcę prawnego. Zaznaczyć trzeba, że nie ma ustawy, która by w sposób generalny normowała status prawny radcy prawnego w sposób podobny, jak czyni to ustawa z dn. 19.XII.1963 r. o ustroju adwokatury (Dz. U. Nr 57, poz. 309) w stosunku do adwokatów. Również przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie zawierają bliższego wyjaśnienia pojęcia radcy prawnego. W szczególności nie dotyczy bezpośrednio tego zagadnienia zawarte w art. 87 § 2 k.p.c. ustawowe upoważnienie Rady Ministrów do ustalenia odrębnych zasad ustanowienia pełnomocników przez jednostki gospodarki uspołecznionej i organizacje społeczne ludu pracującego. Zwrócić jedynie należy uwagę na to, że art. 87 § 2 k.p.c. - określając, kto może być pełnomocnikiem jednostki gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej ludu pracującego - odróżnia radcę prawnego od innych pracowników tych jednostek lub ich organów nadrzędnych oraz od innych osób, bardziej szczegółowo w tym przepisie wymienionych.Z treści tego przepisu wynika zatem, że pojęcie radcy prawnego może dotyczyć tylko pełnomocnika wyraźnie w ten sposób nazwanego, gdyż wszystkie inne osoby, które mogłyby być pełnomocnikami jednostek gospodarki uspołecznionej lub organizacji społecznej ludu pracującego, mieszczą się w pojęciowym zakresie "innych" pracowników bądź osób wymienionych w art. 87 § 2 k.p.c. (także w art. 87 § 1 k.p.c.). Wniosek powyższy zawiera więc wstępne i jednocześnie istotne wskazanie ustawowe, że werbalne różnice w nazwaniu pełnomocników wyrażają także odrębności ich funkcji czy powołania i że w związku z tym użyty w k.p.c. termin "radca prawny" powinien być pojmowany dosłownie, a nie rozszerzająco. W braku jednolitego i powszechnego unormowania stanowiska radcy prawnego w kodeksie postępowania cywilnego lub w odrębnej ustawie utrzymały dotychczasowe znaczenie inne akty prawne, nie mające wprawdzie znaczenia ustawy, ale obowiązujące w odpowiadającym im zakresie, w których stanowisko radcy prawnego było już regulowane bądź też przynajmniej jest wymienione. W tych też aktach prawnych zawarta jest odpowiedź na pytanie, kogo w aktualnym stanie prawnym należy uważać za radcę prawnego - także z punktu widzenia przepisów k.p.c.Najbardziej szczegółowo jak dotychczas określa stanowisko radcy prawnego uchwała nr 533 Rady Ministrów z dnia 13.XII.1961 r. w sprawie obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych (M.P. Nr 96, poz. 406), która nie tylko wymienia jego funkcję polegającą na obsłudze prawnej przedsiębiorstw, ale oznacza także wymagania, jakim musi odpowiadać radca prawny, oraz jego obowiązki. Jednym z wymagań jest również wpisanie na listę radców prawnych, prowadzoną przez prezesa właściwej okręgowej komisji arbitrażowej. W stosunku do przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych pojęcie radcy prawnego zostało więc wyraźnie ustalone, wobec czego zwrot kosztów zastępstwa według zasad art. 99 k.p.c. może przysługiwać tym jednostkom gospodarki uspołecznionej tylko wówczas, gdy będzie je reprezentować radca prawny, uważany za takiego w myśl powołanej uchwały nr 533 Rady Ministrów. Nie byłoby natomiast podstaw do przyznania zwrotu takich kosztów, gdyby wymienione wyżej jednostki gospodarki uspołecznionej były reprezentowane nie przez radcę prawnego, lecz przez referenta prawnego, chociażby posiadał on nawet do pełnienia obowiązków zastępstwa sądowego wystarczająco pełne już przygotowanie i chociażby w danym czasie wykonywał faktycznie obowiązki należące do zakresu obowiązków radcy prawnego. Referent prawny byłby bowiem jedynie "innym pracownikiem" w rozumieniu art. 87 § 2 k.p.c., a nie radcą prawnym. Stwierdzenia powyższe będą aktualne również w odniesieniu do innych jednostek gospodarki uspołecznionej, w których zasady powołanej uchwały nr 533 Rady Ministrów obowiązują na podstawie szczegółowych zarządzeń lub uchwał. Dotyczyć więc one będą m.in. spółdzielni i ich związków (Mon. Spółdz. z 1963 r. Nr 1, poz. 1) oraz innych - poza wymienionymi w uchwale nr 533 - państwowych jednostek organizacyjnych działających według zasad rozrachunku gospodarczego itp. (M.P. z 1962 r. Nr 57, poz. 270). Uchwała nr 533 Rady Ministrów wraz z późniejszym zarządzeniem nr 62 Prezesa Rady Ministrów z dnia 3.VII. 1962 r. (M.P. Nr 57, poz. 270) ma jednak ograniczony zasięg mocy obowiązującej. Nie stosuje się jej m.in. do jednostek organizacyjnych administracji państwowej lub ich części składowych (centralne zarządy, zarządy) oraz do innych jednostek budżetowych, co zostało wyraźnie stwierdzone w § 1 ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia nr 62 Prezesa Rady Ministrów. Nie ma ona zatem zastosowania do Skarbu Państwa w rozumieniu art. 33 § 1 i art. 34 k.c., a więc także do wypadków objętych treścią pytania prawnego Prokuratora Generalnego. Niemniej jednak uchwała nr 533 Rady Ministrów przekonywa o tym, że pojęcie radcy prawnego z art. 87 § 2 i 99 k.p.c. ma wyraźne i konkretne znaczenie prawne i że nie można za radcę prawnego uważać także innych pracowników, chociażby wykonywali oni niektóre czynności obsługi prawnej (§ 2 uchwały). Zawiera ona zatem również potwierdzenie ogólnych wniosków, jakie wynikały z analizy art. 87 § 2 k.p.c., i na tym też polega jej znaczenie dla odpowiedzi na pytanie prawne Prokuratora Generalnego. W odniesieniu do państwowych jednostek organizacyjnych brak jest jakiegoś odpowiednika uchwały nr 533 Rady Ministrów, który regulowałaby zagadnienie obsługi prawnej wszystkich takich jednostek i określał przy tym jednolicie stanowisko radcy prawnego. Sięgnąć przeto należy do różnych aktów prawnych, w których pojęcie radcy prawnego występuje. Wyraźne postanowienie o utworzeniu stanowiska radcy prawnego i zastępcy radcy prawnego prezydium wojewódzkiej rady narodowej zawiera tylko uchwała nr 294 Rady Ministrów z dnia 2.VII.1954 r. (M.P. Nr a-55, poz. 752), upoważniająca również prezydia rad narodowych do zatrudnienia - za zgodą Szefa Urzędu Rady Ministrów - w niektórych wydziałach radców prawnych do spraw zastępstwa sądowego. W innych aktach prawnych natomiast wymienione jest stanowisko radcy prawnego jedynie w tabelach stanowisk dla określonych w tych aktach państwowych jednostek organizacyjnych, przy czym oznaczone są tam również wymagane dla tego stanowiska kwalifikacje z oznaczeniem wysokości uposażenia. Wymienia się stanowiska radców prawych bądź równorzędnych z nimi radców do spraw zastępstwa sądowego m.in. w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30.VII.1966 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 180) co do prezydiów rad narodowych. Również na podstawie zawartego w powyższym rozporządzeniu upoważnienia dla Prezesa Rady Ministrów do zastosowania jego przepisów do terenowych urzędów podległych ministrom (kierownikom komisji itp.), nie podporządkowanych radom narodowym, ustanowione zostały stanowiska radców prawnych m.in. dla oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 1966 r. Nr 36, poz. 223), dla terenowych organów statystyki państwowej (Dz. U. z 1966 r. Nr 36, poz. 217) i dla terenowych urzędów jakości i miar oraz urzędów probierczych (Dz. U. z 1966 r. Nr 20, poz. 128). Przewiduje się takie stanowiska dla jednostek organizacyjnych resortu zdrowia i opieki społecznej (Dz. U. z 1966 r. Nr 20, poz. 128), dla urzędów morskich (Dz. U. z 1966 r. Nr 35, poz. 212), dla szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. z 1961 r. Nr 43, poz. 225) oraz dla przedsiębiorstw lasów państwowych (Dz. U. z 1950 r. Nr 24, poz. 219). Nie uwzględnia natomiast stanowiska radców prawnych rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29.VII.1964 r. w sprawie ustalenia stanowisk, kwalifikacji i uposażeń pracowników ministerstw i urzędów centralnych (Dz. U. Nr 29, poz. 185), a jedynie w § 2 ust. 2 przewiduje możliwość uzupełnienia tabeli stanowisk dodatkowymi stanowiskami. Brak jest również ustanowienia stanowiska radców prawnych w uchwałach Rady Państwa określających stanowiska służbowe i uposażenia pracowników prokuratorskich oraz pracowników administracyjnych prokuratur wojewódzkich i powiatowych (dwie uchwały Rady Państwa z dnia 8.IX.1966 r. - M.P. Nr 48, poz. 238 i 239; uchwała Rady Państwa z dnia 12.V.1959 r. w części dotychczas obowiązującej - M.P. Nr 44, poz. 205 z późn. zm.). Nie wymieniając wszystkich aktów prawnych ustanawiających stanowiska radców prawnych w państwowych jednostkach organizacyjnych, podkreślić jedynie należy, że akty te stanowią niezbędną podstawę prawną zatrudnienia radców prawnych. Bez nich bowiem i bez jednoczesnego przydzielenia odpowiedniej liczby etatów żadna jednostka organizacyjna nie mogłaby zatrudnić radcy prawnego, ponieważ związana jest liczbą i rodzajem przyznanych etatów, niezależnie od przepisów dotyczących obsadzenia stanowisk. Zatrudnienie radcy prawnego nie zależy więc tylko od decyzji podjętej wewnątrz każdej państwowej jednostki organizacyjnej, ale przede wszystkim od uprzednich decyzji organów powołanych do oceny istnienia potrzeb etatowych i uznania za celowe utworzenia stanowiska radcy prawnego w danej jednostce organizacyjnej.Za radcę prawnego w państwowych jednostkach organizacyjnych można zatem uważać tylko taką osobę, której przymiot radcy prawnego wynika z faktu jej zatrudnienia na stanowisku radcy prawnego, przewidzianym w tabeli stanowisk ustanowionej dla tej jednostki w odpowiednim akcie prawnym. Tylko też taki radca prawny, ustanowiony zgodnie z obowiązującymi daną państwową jednostką organizacyjną przepisami prawa, będzie mógł być uważany za radcę prawnego w rozumieniu art. 87 § 2 i 99 k.p.c. Każdy zaś inny pracownik, chociażby nawet spełniał obowiązki w zakresie obsługi prawnej państwowej jednostki organizacyjnej, może być jedynie "innym" pracownikiem, odróżnianym od radcy prawnego w treści art. 87 § 2 k.p.c. Nie będzie też miał do niego zastosowania art. 99 k.p.c.Stwierdzenia powyższe dotyczą również prokuratora występującego nie w ramach art. 7 k.p.c., lecz reprezentującego Prokuraturę jako statio fisci Skarbu Państwa. Jak już nadmieniono, w obowiązującym stanie prawnym nie ma aktu normatywnego ustanawiającego w jednostkach organizacyjnych Prokuratury stanowiska radców prawnych, a w konsekwencji nie ma również pracowników zatrudnionych na takich stanowiskach. Prokuratury zatem nie może obecnie reprezentować jako pełnomocnik jej radca prawny, prokurator zaś - jako "inny" pełnomocnik Skarbu Państwa - nie jest radcą prawnym w rozumieniu art. 87 § 2 i 99 k.p.c.Z podanych wyżej przyczyn należało udzielić na pytanie Prokuratora Generalnego odpowiedzi ujętej w treści uchwały.