III CZP 2/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Marii D., działającej w imieniu własnym oraz małoletnich Zbigniewa D. i Jana D., przeciwko Marianowi W. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Miejski w K. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 28 października 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy PZU odpowiada za wypadek spowodowany - pod rządem rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311) - przez posiadacza pojazdu mechanicznego, podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu, jeśli pojazd ten przez jego nabywcę nie został zarejestrowany,a na wypadek odpowiedzi przeczącej - 2) czy przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) można wyjątkowo, że względu na ich cel (art. 3 k.c.), tłumaczyć w ten sposób, że odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w systemie obowiązkowych ubezpieczeń istnieje, mimo że wypadek miał miejsce pod rządem "starego" rozporządzenia?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Państwowy Zakład Ubezpieczeń nie ponosi odpowiedzialności za szkody spowodowane ruchem nie zarejestrowanego pojazdu mechanicznego, jeżeli wypadek wyrządzający szkodę nastąpił w okresie obowiązywania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311). Uzasadnienie faktycznePytania prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu wynikły na tle następującego stanu faktycznego: Pozwany Marian W. został skazany prawomocnym wyrokiem karnym za to, że dnia 2.IV.1967 r. w K. pow. N., wskutek niezachowania wymaganej ostrożności przy prowadzeniu motocykla marki WFM, mało sprawnego technicznie, przy słabych umiejętnościach kierowania tymże pojazdem po wyboistej drodze wiejskiej, wjechał na przydrożne drzewo, wskutek czego jadący z nim pasażer Franciszek D. doznał złamania kości sklepienia i podstawy czaszki oraz rozległego wylewu krwawego pod oponami miękkimi i uszkodzenia obu płatów czołowych mózgu, w następstwie czego zmarł.Odszkodowania za wypadek dochodzi w imieniu własnym oraz w imieniu małoletnich dzieci Zbigniewa i Jana D. żona denata, powódka Maria D. Dopozwany w charakterze strony PZU - Inspektorat Miejski w K. broni się w sporze tym, że pozwany nabył od niejakiego Alberta L. w zimie 1966 r. motocykl niesprawny technicznie, wycofany z ruchu na drogach publicznych i nie zarejestrowany.Sąd Powiatowy uwzględnił (częściowo) powództwo w stosunku do sprawcy wypadku, natomiast oddalił je w części dotyczącej PZU. Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się pewne wątpliwości w zakresie zagadnień, które - na podstawie przepisu art. 391 § 1 k.p.c. - przedstawił w postaci pytań podanych w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na te pytania, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Dwa rozporządzenia Rady Ministrów, wymienione w przedstawionych pytaniach, a mianowicie rozporządzenie z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311 - w dalszym ciągu cyt. jako "rozporządzenie z 1961 r.") oraz rozporządzenie z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89 - w dalszym ciągu cyt. jako "rozporządzenie z 1968 r."), oparte są na delegacji ustawowej zawartej w przepisie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357). Przepis ten przewiduje m.in., że Rada Ministrów określi w drodze rozporządzenia zakres obowiązkowych ubezpieczeń objętych art. 5 ustawy, a więc w szczególności także wymienioną w ust. 1 pkt 4 i 5 tego artykułu odpowiedzialność cywilną z ruchu środków komunikacji i następstwa nieszczęśliwych wypadków w komunikacji wynikłe u pasażerów lub innych osób poszkodowanych. Rozstrzygnięcie zagadnień przedstawionych przez Sąd Wojewódzki wymaga - w zakresie objętym pytaniami - zestawienia niektórych różnic, jakie zachodzą między obu omawianymi rozporządzeniami w kwestii określenia zakresu obowiązkowych ubezpieczeń. Zestawienie to prowadzi do wniosku, że rozporządzenie z 1968 r. określiło ten zakres znacznie szerzej niż rozporządzenie z 1961 r. Tak więc w późniejszym rozporządzeniu z 1968 r. nie ma wyłączeń od obowiązkowego ubezpieczenia, które wynikały z przepisu § 1 ust. 2 pkt 1 i nast. rozporządzenia z 1961 r., a dotyczyły w szczególności pojazdów mechanicznych będących w posiadaniu jednostek wojskowych i (z pewnymi wyjątkami) jednostek podległych Ministrowi Spraw Wewnętrznych.Decydujące jednak dla rozstrzygnięcia rozważanego zagadnienia jest przede wszystkim zestawienie przepisu § 2 rozporządzenia z 1961 r. z jego odpowiednikiem, a mianowicie z § 2 pkt 1 rozporządzenia z 1968 r. Obu tym przepisom wspólne jest wymienienie "pojazdów podlegających rejestracji" stosownie do przepisów o rejestracji pojazdów mechanicznych. Jednakże tylko w późniejszym rozporządzeniu chodzi tu o przesłankę jedyną, co ma ten skutek, że pod jego rządem ubezpieczony jest z mocy samego prawa (art. 3 ust. 2 cyt. wyżej ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r.) każdy podlegający rejestracji pojazd mechaniczny, mimo że nie został zarejestrowany i dopuszczony do ruchu lub też został wyrejestrowany i wycofany z ruchu. Wyjątkowo PZU nie odpowiada w stosunku do niektórych osób, jeżeli pojazd nie był zarejestrowany - w wypadkach wskazanych w § 4 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 1968 r.Pod rządem § 2 rozporządzenia z 1961 r. sytuacja była w ogóle odmienna, gdyż oprócz przesłanki podlegania przepisom o rejestracji musiała być spełniona kumulatywnie druga przesłanka - dopuszczenia do ruchu na drogach publicznych, które było uzależnione od już dokonanej rejestracji. W konsekwencji należy przyjąć, że pojazd nie zarejestrowany nie mógł być uważany za pojazd mechaniczny w rozumieniu rozporządzenia z 1961 r., objęty obowiązkowym ubezpieczeniem. Inna wykładnia musiałaby zakładać, że część powyższego przepisu (§ 2) była zbędna i nie miała żadnego normatywnego znaczenia. Takie zaś założenie nie da się pogodzić z zasadami prawidłowej wykładni aktów normatywnych.Poza tym za przedstawionym stanowiskiem przemawia też poprzednio podkreślona, wyraźna ogólna tendencja rozporządzenia z 1968 r. do szerszego niż dotychczas określenia zakresu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych.Zupełnie wyjątkowo mogła była wejść w grę odpowiedzialność PZU pod rządem rozporządzenia z 1961 r. w takim razie, gdyby wypadek ten został spowodowany ruchem pojazdu mechanicznego należącego do posiadacza, którego tożsamości nie ustalono, choćby nawet pojazd ten nie był zarejestrowany. W takiej bowiem sytuacji nie można by było z reguły stwierdzić, czy pojazd był lub nie był zarejestrowany, a § 5 rozporządzenia (odpowiednik § 5 rozporządzenia z 1968 r.) przewidywał odpowiedzialność PZU, lecz ograniczoną tylko do świadczeń z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków (NW), czyli z wykluczeniem ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC). Ta jednak wyjątkowa sytuacja, uzasadniona tylko zupełną niemożnością ustalenia, czy pojazd był lub nie był zarejestrowany, nie narusza w niczym wskazanej wyżej zasady, iż pod rządem rozporządzenia z 1961 r. odpowiedzialność PZU była aktualna z reguły tylko w takim wypadku, gdy pojazd mechaniczny był zarejestrowany.Drugie pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki dotyczy mocy wstecznej i zagadnienia intertemporalnego wynikającego ze styku obu omawianych rozporządzeń. Sąd Wojewódzki powziął mianowicie wątpliwości, czy ze względu na cel (Sąd cytuje tu art. 3 k.c.) nowych przepisów nie można by wyjątkowo przyjąć istnienia odpowiedzialności PZU, chociaż wypadek miał miejsce pod rządem rozporządzenia z 1961 r., które takiej odpowiedzialności nie przewidywało.Odpowiedź na to pytanie musi być przecząca. Przepisu art. 3 k.c. nie można oczywiście rozumieć w ten sposób, że o mocy wstecznej lub jej braku mogą decydować rozważania uwzględniające jej cel, choćby miały prowadzić do wyniku sprzecznego z brzmieniem i jasną treścią przepisów, w których sama ustawa te zagadnienia wyraźnie reguluje. Takie zaś zupełnie wyraźne unormowanie wynika z § 28 i 26 rozporządzenia z 1968 r. Pierwszy z tych przepisów - poza wyjątkiem w sprawie nieaktualnym - nadał rozporządzeniu właśnie moc wsteczną, skoro wchodziło ono w życie z dniem ogłoszenia, czyli z dniem 24.V.1968 r., jednakże "z mocą od dnia 1.I.1968 r.". Przepis zaś § 26 rozstrzyga zagadnienia intertemporalne w ten sposób, że przepisy rozporządzenia z 1961 r. każe stosować do wypadków z ruchu pojazdów mechanicznych, które wydarzyły się przed dniem wejścia w życie nowego rozporządzenia. W sprawie chodziło o wypadek, który miał miejsce dnia 2.IV.1967 r., wobec czego odpowiedzialność PZU może być oceniana jedynie na podstawie przepisów rozporządzenia z 1961 r.Z przytoczonych względów na postawione pytania należało udzielić odpowiedzi podanej w sentencji uchwały.