III CZP 2/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: A. Gola, Z. Trybulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Zofii T. przeciwko Gerardowi T. o rozwód, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 14 grudnia 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy art. 58 § 2 zdanie pierwsze k.r.o. ma zastosowanie jedynie do sytuacji, gdy małżonkowie w momencie rozwodu wspólnie zamieszkują, czy także w wypadku, gdy małżonkowie razem nie mieszkają, ponieważ jeden z nich opuścił mieszkanie na skutek konfliktów"udzielił następującej odpowiedzi:Orzeczeniu w myśl art. 58 § 2 zd. 1 k.r.o. o sposobie korzystania przez rozwodzących się małżonków ze wspólnego mieszkania - także lokalu spółdzielczego - nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że jeden z małżonków nie przebywa w tym mieszkaniu, wskutek przejściowego opuszczenia go bez zrzeczenia się praw do zajmowania tego mieszkania. Uzasadnienie faktyczneIBezpośrednim skutkiem orzeczenia rozwodu jest ustanie małżeństwa. Fakt ten stwarza konieczność rozstrzygnięcia przez sąd różnego rodzaju spraw, i to w stosunkach prawnych między rozwiedzionymi małżonkami, jak i między nimi a ich małoletnimi dziećmi.Zgodnie z cechującą prawo polskie tendencją do zapobiegania mnożenia postępowań sądowych w sytuacjach, gdy interes społeczny przemawia za kompleksowym rozstrzygnięciem stosunków prawnych stanowiących określoną jedność praw i obowiązków, przepis art. 58 k.r.o. w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234) nie poprzestał na zobowiązaniu sądu do rozstrzygnięcia w wyroku orzekającym rozwód o stosunkach między rozwiedzionymi małżonkami a ich małoletnimi dziećmi (§ 1), lecz ponadto zobowiązał sąd do orzeczenia w tym wyroku o sposobie korzystania przez rozwiedzionych małżonków ze wspólnego mieszkania (§ 2 zdanie 1) oraz upoważnił sąd do orzeczenia w tymże wyroku (na żądanie jednego albo dwojga małżonków) o eksmisji ze wspólnego mieszkania (§ 2 zdanie 2), o podziale wspólnego mieszkania (§ 2 zdanie 3) lub o podziale majątku wspólnego (§ 3).IIW trudnej jeszcze sytuacji mieszkaniowej rozstrzygnięcie sądu o wspólnym dotychczas mieszkaniu ma dla rodziny dotkniętej rozwodem istotne znaczenie. Nadal bowiem częste będą przypadki, że - mimo orzeczenia rozwodu między małżonkami - zajmować oni będą (wraz z dziećmi) - przynajmniej czasowo - dotychczasowe wspólne mieszkanie i dlatego przepis art. 58 § 2 zdanie 1 k.r.o. zobowiązuje sąd do orzeczenia o sposobie korzystania przez nich z każdego takiego mieszkania. Ustawa nie daje podstaw do uznania, iż jakiekolwiek dotychczas faktycznie wspólne mieszkanie małżonków mogłoby - ze względu na taką czy inną podstawę prawną jego zajmowania - być wyłączone spod działania wspomnianego przepisu. Dlatego rozstrzygnięcie, o którym mowa w art. 58 § 2 zdanie 1 k.r.o., dotyczyć będzie każdego mieszkania znajdującego się faktycznie we wspólnej dyspozycji małżonków niezależnie od posiadanego tytułu prawnego i w szczególności może to być mieszkanie zajmowane na podstawie tytułu prawnorzeczowego (dom lub lokal mieszkalny stanowiący przedmiot własności osobistej, lokal mieszkalny będący przedmiotem spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, lokal mieszkalny jako przedmiot służebności osobistej) lub na podstawie tytułu obligacyjnego (lokal mieszkalny będący przedmiotem najmu na podstawie umowy lub decyzji o przydziale, podnajmu lub użyczenia oraz lokal mieszkalny będący przedmiotem spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej). Ze względu na faktyczny charakter omawianej wspólności wspólnym mieszkaniem w rozumieniu wspomnianego przepisu będzie także takie mieszkanie, co do którego tytuł prawny przysługuje tylko jednemu małżonkowi.IIIPrzepis art. 58 § 1 zdanie 1 k.r.o. odnosi się tylko do takich wspólnych mieszkań, które małżonkowie faktycznie "zajmują" w chwili orzekania rozwodu. Chodzi o sytuacje, w których dochodzi do zajęcia lokalu w celu korzystania z niego jako z pomieszczenia zaspokajającego potrzeby mieszkaniowe danej osoby i mającego stanowić istotny ośrodek jej działalności życiowej (rodzina, gospodarstwo domowe, wypoczynek i ewentualnie praca).Opuszczenie takiego mieszkania przez jednego z małżonków może uzasadniać domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.), iż przestał on zajmować - w omawianym znaczeniu - wspólne mieszkanie.Domniemanie takie jednak nie zachodzi, gdy małżonek udowodni, że opuszczając przejściowo to mieszkanie nie rezygnował z uprawnień do korzystania z niego. W szczególności nie może być uznane za taką rezygnację opuszczenie mieszkania wskutek czasowej delegacji do pracy w innej miejscowości, pobytu za granicą nie w celu emigracji, wyjazdu w celu sprawowania pieczy nad członkiem rodziny lub długotrwałego pobytu w zakładzie leczniczym. We wszystkich tych przypadkach intencją małżonka opuszczającego wspólne mieszkanie jest z reguły powrót do niego, po ustaniu przyczyny uzasadniającej to opuszczenie.Specjalny charakter mają przypadki opuszczenia mieszkania przez małżonka przed wszczęciem procesu rozwodowego lub w czasie tego procesu. Łączy się to zwykle z narastaniem konfliktów między małżonkami, troską o prawidłowy rozwój dzieci przebywających w atmosferze takich konfliktów, a niejednokrotnie spowodowane jest sprzecznym z prawem lub zasadami współżycia społecznego postępowaniem współmałżonka.Jeżeli takie opuszczenie mieszkania miało charakter przejściowy i dokonane było bez zamiaru zrzeczenia się tego mieszkania, wówczas orzekając rozwód sąd orzeknie również o sposobie korzystania z tego mieszkania przez rozwiedzionych małżonków (art. 58 § 2 zdanie 1 k.r.o.).Z tych względów na przedstawione zagadnienie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.