III CZP 34/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski, Sędziowie SN: S. Rudnicki, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Emila S. przeciwko Danucie S. o rozwód, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 9 kwietnia 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."1. Czy mieszkanie spółdzielcze typu własnościowego, przydzielone jednemu z małżonków w czasie trwania separacji faktycznej, należy traktować jako wspólne w rozumieniu przepisu art. 443 § 1 k.p.c.?2. Czy dopuszczalne jest orzekanie przez Sąd na zasadzie art. 443 § 1 k.p.c. w czasie trwania procesu o rozwód o zakresie i sposobie korzystania z mieszkania, które przydzielono jednemu z małżonków w okresie trwania separacji faktycznej i który zajął je na własny użytek, nie dopuszczając drugiego małżonka i dziecka stron?".podjął następującą uchwałę:Niedopuszczalne jest orzekanie przez sąd w czasie trwania procesu o rozwód na podstawie art. 443 § 1 k.p.c. o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków z mieszkania, które zostało przydzielone jednemu z małżonków w czasie trwania faktycznej separacji i w którym drugi małżonek nigdy nie mieszkał. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. pytanie prawne powstało na tle następującego stanu sprawy.W toku procesu o rozwód pozwana wniosła o nakazanie powodowi dopuszczenia jej wraz z małoletnią córką stron do współposiadania mieszkania położonego w R. przy ul. M. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6.XI.1979 r. wniosek ten oddalił, ustalając, że małżonkowie nie mieszkają wspólnie od 9 lat, że powód mieszkał w baraku robotniczym, a po jego wyburzeniu otrzymał mieszkanie spółdzielcze typu własnościowego. Zdaniem Sądu Rejonowego w tej sytuacji przepis art. 443 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania. Przy rozpoznawaniu zażalenia pozwanej na powyższe postanowienie Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne ujęte w pytaniu przedstawionym w komparycji.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na powyższe pytanie prawne, Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:W myśl art. 443 § 1 k.p.c. sąd na żądanie jednego z małżonków orzeka o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania w czasie trwania procesu o rozwód. Dosłowna wykładnia powyższego przepisu prowadziłaby do wniosku, że ma on zastosowanie tylko w sytuacji, gdy małżonkowie faktycznie korzystają ze wspólnego mieszkania. Jednakże orzecznictwo Sądu Najwyższego już pod rządem art. 431 dawnego k.p.c. przyjmowało, że przepis ten stosuje się również wówczas, gdy jeden z małżonków przed złożeniem wniosku zmuszony był opuścić wspólne mieszkanie wskutek szykan drugiego małżonka lub został z niego bezprawnie usunięty. Wykładnia ta odpowiadająca interesom pokrzywdzonego małżonka i zasadom współżycia społecznego jest w pełni aktualna pod rządem obecnego prawa, na co wskazał już Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 21.IX.1971 r. (OSNCP 1972, poz. 46). Kontynuację powyższego kierunku orzecznictwa stanowi na tle znowelizowanego art. 58 § 2 k.r.o. uchwała Pełnego Składu Izby Cywilnej SN z dnia 13.X.1978 r. (OSNCP 1978, poz. 33), która w tezie IV wskazuje, że w wyroku orzekającym rozwód sąd orzeka o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania w zasadzie wtedy, gdy małżonkowie zajmują to mieszkanie, tzn. faktycznie z niego korzystają, że jednakże sąd może orzec o sposobie korzystania z tego mieszkania także w wypadku, gdy małżonek nie przebywa w nim tylko przejściowo, w szczególności gdy - nie rezygnując ze wspólnego mieszkania - zmuszony był je opuścić na skutek samowolnego, sprzecznego z prawem lub zasadami współżycia społecznego postępowania drugiego małżonka.Założeniem omówionej rozszerzonej wykładni art. 443 § 1 k.p.c. czy też art. 58 § 2 k.r.o. jest jednak w obu wypadkach taki stan faktyczny, że małżonkowie przez pewien czas mieszkali wspólnie, a następnie jeden z nich został zmuszony przez drugiego do opuszczenia wspólnego mieszkania. Żadna natomiast nawet rozszerzająca wykładnia art. 443 § 1 k.p.c. (czy też art. 58 § 2 k.r.o.) nie może prowadzić do przyjęcia, że z przepisu tego może skorzystać małżonek, który nigdy w spornym mieszkaniu nie mieszkał. Nie upoważnia do tego ani tekst przepisu, ani względy celowościowe. Okoliczność, że mieszkanie zostało nabyte przez jednego małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej, choćby w okresie separacji faktycznej, odnosi wprawdzie skutki prawne, ale nie w sferze omawianego art. 443 § 1 k.p.c. Okoliczność ta skutkuje, że prawo do mieszkania wchodzi do wspólności ustawowej i że po jej ustaniu wskutek orzeczenia rozwodu lub z innych przyczyn każdy z małżonków może żądać podziału majątku wspólnego i dokonania odpowiednich rozliczeń. Zgodnie ze znowelizowanym art. 58 § 3 k.r.o. podział taki może nawet nastąpić na wniosek jednego z małżonków w wyroku orzekającym rozwód, jeżeli przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu.W żadnym jednak wypadku małżonek nie może w czasie trwania procesu o rozwód na podstawie art. 443 § 1 k.p.c. domagać się dopuszczenia do współposiadania mieszkania, które uzyskał drugi małżonek w okresie separacji faktycznej i w którym małżonek ten nigdy nie mieszkał.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.