III CZP 74/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Czarnecki, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Heleny D. przeciwko Eugeniuszowi D. o rozwód, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 12 października 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy sąd orzekający rozwód obowiązany jest w rozumieniu art. 58 § 2 zdanie pierwsze k.r.o. orzec w wyroku co do sposobu korzystania przez rozwodzących się małżonków ze wspólnego mieszkania, jeśli małżonkowie ci od dłuższego czasu utrwalili faktycznie pomiędzy sobą sposób korzystania z tego mieszkania, a problemu tego w toku procesu o rozwód nie podnoszą?".udzielił następującej odpowiedzi:Sąd nie jest obowiązany orzec w wyroku rozwodowym o sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania, jeżeli małżonkowie dokonali faktycznego podziału lokalu mieszkalnego i żaden z nich nie wnosi o zamieszczenie w wyroku rozwodowym orzeczenia w tym przedmiocie. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. powstało na tle następującego stanu sprawy.Strony nabyły w czasie trwania związku małżeńskiego dom mieszkalny, w którym wspólnie zamieszkały. Gdy wystąpiły objawy rozkładu pożycia małżeńskiego, strony na kilka lat przed wszczęciem procesu o rozwód podzieliły się dobrowolnie przedmiotowym mieszkaniem do używania (quo ad usum). W czasie trwania procesu o rozwód żaden z małżonków nie wnosi o wydanie orzeczenia o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania. Ze względu jednak na stanowczą treść zdania pierwszego art. 58 § 2 k.r.o. Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, czy dopuszczalne jest odstąpienie od wydania takiego orzeczenia.Uzasadnienie prawnePrzy udzielaniu odpowiedzi na powyższe pytanie prawne Sąd Najwyższy kierował się następującymi rozważaniami.Zdanie pierwsze art. 58 § 2 k.r.o. nakłada na sąd w przypadku orzeczenia rozwodu między małżonkami zajmującymi wspólne mieszkanie obowiązek orzeczenia także o sposobie korzystania z tego mieszkania na czas wspólnego w nim zamieszkania. Obowiązek taki zachodzi, jeżeli nie doszło do nakazania eksmisji jednego z małżonków bądź też do orzeczenia o podziale wspólnego mieszkania albo przyznania całego mieszkania jednemu z małżonków - w przypadkach i na warunkach określonych w zdaniu drugim i trzecim art. 58 § 2. W przeciwieństwie przy tym do orzeczenia eksmisji, które może nastąpić tylko na żądanie jednego z małżonków i dotyczy podziału wspólnego mieszkania albo przyznania całego mieszkania jednemu z małżonków, co może nastąpić tylko na zgodny wniosek stron, orzeczenie o sposobie korzystania z mieszkania, mające charakter tymczasowy, sąd może wydać także bez wniosku małżonków, z urzędu.Powyższe rozróżnienie, wprowadzone przez art. 58 § 2 k.r.o., dotyczące wypadków, kiedy sąd może działać tylko na żądanie jednego lub obojga małżonków, a kiedy działa z urzędu, może prima facie prowadzić do wniosku, że orzeczenie przewidziane w zdaniu pierwszym jest zawsze obligatoryjne i że żadne wyjątki od tej zasady nie są dopuszczalne. Wniosek ten należy jednak skonfrontować z jednej strony z celem przepisu, a z drugiej - z ogólnymi zasadami orzekania przez sąd w postępowaniu procesowym.Co się tyczy celu przepisu, to jak to podkreślono w sprawozdaniu sejmowym przy omawianiu projektu nowelizacji art. 58 k.r.o., było nim złagodzenie w miarę możności konfliktów mieszkaniowych między rozwodzącymi się małżonkami. Ustawodawca upoważnił w tym celu sąd, aby już w wyroku orzekającym rozwód ułożył pewien modus vivendi między stronami w odniesieniu do wspólnego mieszkania (w ograniczonym zresztą zakresie podyktowanym istniejącą sytuacją mieszkaniową). Jeśli chodzi przy tym konkretnie o zdanie pierwsze art. 58 § 2 k.r.o., nawiązuje ono do art. 443 § 1 k.p.c., który przewidywał możliwość orzeczenia przez sąd o sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania na czas trwania procesu o rozwód. Obecnie ustawodawca rozszerzył możliwość tego rozstrzygnięcia na czas po orzeczeniu rozwodu, przy czym - inaczej niż art. 443 k.p.c. - nie uzależnił ingerencji sądu od żądania jednego z małżonków. Okoliczność jednak, że orzeczenie z art. 443 § 1 k.p.c. obecnie również może być wydane tylko na wniosek jednej ze stron, nie może pozostawać bez wpływu na wykładnię zdania pierwszego art. 58 § 2 k.r.o., stanowiącego pewnego rodzaju kontynuacje art. 443 k.p.c.Trzeba wziąć także pod uwagę, że do istoty wymiaru sprawiedliwości i orzekania w procesie cywilnym należy kwestia, że orzeczenie nie powinno być bezprzedmiotowe, a zatem może zapaść tylko wtedy, gdy stan faktyczny sprawy wskazuje na potrzebę jego wydania. Nie jest rolą sądu wydawania orzeczeń abstrakcyjnych nie podyktowanych istniejącą sytuacją faktyczną.Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że chociaż w normalnym toku rzeczy sąd jest obowiązany orzec z urzędu w wyroku rozwodowym o sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania, gdyż orzeczenie takie z reguły leży w interesie małżonków i zmierza do złagodzenia konfliktu mieszkaniowego, mogą zajść sytuacje szczególne, gdy sąd będzie władny od takiego orzeczenia odstąpić. Zwrócił już na to uwagę Sąd Najwyższy w zaleceniach kierunkowych z dnia 9.VI.1976 r. w sprawie wzmożenia ochrony rodziny (OSNCP 1976, poz. 184), stwierdzając, że od orzeczenia przewidzianego w zdaniu pierwszym § 2 art. 58 k.r.o. sąd mógłby wyjątkowo odstąpić, gdyby oboje małżonkowie sprzeciwili się temu albo powierzchnia wspólnego mieszkania (np. jedna izba) czyniła orzekanie o sposobie korzystania z niego bezprzedmiotowym.Do takich wypadków wyjątkowych można także zaliczyć sytuację objętą pytaniem prawnym Sądu Wojewódzkiego, tj. gdy małżonkowie faktycznie dokonali podziału lokalu mieszkalnego quo ad usum i żaden z nich nie wnosi o zamieszczenie w wyroku rozwodowym orzeczenia w tym przedmiocie. W takim bowiem wypadku cel, do którego dążył ustawodawca, został spełniony, a skoro małżonkowie nie widzą potrzeby, aby utrwalony przez nich sposób korzystania ze wspólnego mieszkania zmieniać, ingerencja sądu staje się bezprzedmiotowa.Podnoszony niekiedy argument, ze kategoryczne brzmienie zdania pierwszego art. 58 § 2 k.r.o. upodabnia ten przepis do art. 58 § 1, który wprowadza obligatoryjność orzeczenia bez żadnych wyjątków, nie jest w pełni przekonywający. W art. 58 § 1 chodzi bowiem o interes społeczny wyższego urzędu, jakim jest dobro małoletnich dzieci, które w żadnej sytuacji nie może być pozostawione umowie między małżonkami bez kontroli sądu, gdy tymczasem art. 58 § 2 dotyczy kwestii mieszkania, co do której porozumienie między małżonkami nie jest wyłączone, na co zresztą wskazuje wyraźnie zdanie trzecie art. 58 § 2. Pierwszoplanową rolą sądu w tej dziedzinie jest wykorzystanie możliwości mediacyjnych w stosunku do małżonków. Gdy więc małżonkowie dobrowolnie ułożyli swe stosunki mieszkaniowe i żaden z nich nie domaga się ingerencji sądu, mechanizm zdania pierwszego art. 58 § 2 staje się nieaktualny.Należy jednak zauważyć, że sąd powinien pouczyć strony o treści art. 58 § 2 k.r.o. tak, aby zrezygnowanie z orzeczenia sądu w tym przedmiocie było wyrazem świadomej woli małżonków, a nie ich niewiedzy.Za przyjęciem, że między wyrokiem orzekającym rozwód a rozstrzygnięciem ze zdania pierwszego art. 58 § 2 k.r.o. nie istnieje tak ścisłe iunctim, jak to ma miejsce w wypadku art. 58 § 1, przemawia również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12.XI.1976 r. III CZP 54/76*, w której Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżenie przez stronę wyroku rozwodowego jedynie w części orzekającej o zajmowanym przez małżonków wspólnym mieszkaniu, w tym także w części orzekającej o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków, nie oznacza zaskarżenia tego wyroku w całości. Dlatego też nie byłoby słuszne wyprowadzanie pełnej analogii z podobieństwa brzmienia art. 58 § 1 i § 2 zdanie pierwsze k.r.o.Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.