III CZP 23/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), W. Bryl.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Wacławy K. przeciwko Antoniemu K. o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 12 marca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy majątkowa umowa małżeńska (przedślubna), zawarta pod rządem art. 208 k.c.K.P. przez osoby, które następnie zawarły małżeństwo pod rządem prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r., dotknięta jest nieważnością, jeżeli nie wpisano o niej wzmianki w akcie małżeństwa?",udzielił następującej odpowiedzi:Majątkowa umowa małżeńska zawarta pod rządem art. 208 k.c.K.P. jest ważna mimo niewpisania o niej wzmianki w akcie małżeństwa, jeżeli małżeństwo zostało zawarte pod rządem prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. Uzasadnienie faktycznePytanie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. powstało na tle następującego stanu faktycznego:Strony sporządziły w dniu 10.VIII.1946 r., w B. pow. kaliskiego, pod rządem kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego akt notarialny, zawierający przedślubną umowę majątkową, regulującą stosunki majątkowe przyszłych małżonków. Do zawarcia małżeństwa doszło dopiero w dniu 23.II.1948 r. W akcie małżeństwa nie uczyniono wzmianki o zawarciu przedślubnej umowy majątkowej. Na tej podstawie powódka wystąpiła w 1973 r. z pozwem o uznanie aktu notarialnego z dnia 10.VIII.1946 r. za nieważny i nie obowiązujący stron. Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 15.XI.1973 r. oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że skoro w chwili zawierania przez strony małżeństwa obowiązywało już prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 196), które odmiennie niż art. 208 k.c.K.P. nie zawierało obligatoryjnego wymagania ujawnienia w akcie małżeństwa przedślubnej umowy majątkowej, przeto umowa majątkowa zawarta przez strony jest ważna i prawnie skuteczna.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, powziął wątpliwości prawne ujęte w wyżej przytoczonym pytaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 207 i 208 k.c.K.P., obowiązującego w dacie zawierania przez strony umowy przedślubnej (intercyzy), przedślubna umowa majątkowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, a treść tego aktu powinna być pod rygorem nieważności ujawniona w akcie małżeństwa. Gdyby więc do zawarcia małżeństwa doszło przed wejściem w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r., a przedślubna umowa majątkowa nie zostałaby w akcie małżeństwa ujawniona, umowa ta byłaby nieważna. Powstaje pytanie, jaki wpływ na ten stan rzeczy ma okoliczność, że prawo małżeńskie majątkowe, pod rządem którego związek małżeński został zawarty, zastrzegając pod rygorem nieważności formę notarialną umowy przedślubnej majątkowej (art. 35), nie zachowało wymagania ujawnienia umowy w akcie małżeństwa.Odpowiadając na to pytanie, należy przede wszystkim zauważyć, że w sprawie nie ma zastosowania powołany przez Sąd Wojewódzki art. XIV § 1 przep. wprow. prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r., który stanowił, że do istniejących w chwili wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego majątkowych umów małżeńskich stosuje się nadal przepisy prawa dotychczasowego. Tenże bowiem art. XIV § 1 przep. wprow. ma na uwadze sytuacje, gdy nie tylko sama umowa majątkowa, ale i małżeństwo zostało zawarte przed wejściem w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. Dopóki bowiem małżeństwo nie zostało zawarte, dopóty umowa przedślubna zawisa w próżni i trudno przypuszczać, aby ustawodawca chciał w cytowanym art. XIV § 1 regulować skutki prawne umowy, która wobec niezawarcia małżeństwa nie zaczęła w ogóle jeszcze funkcjonować. Za wykładnią, wedle której art. XIV § 1 przep. wprow. prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r. odnosi się tylko do aktualnych umów majątkowych w małżeństwach istniejących przed wejściem w życie prawa małżeńskiego majątkowego, przemawia także treść § 2 art. XIV, w myśl którego małżonkowie mogą jednak zmienić dotychczasowy ustrój umowny na inny stosownie do przepisów prawa małżeńskiego majątkowego. Przepis ten może mieć oczywiście zastosowanie tylko do sytuacji wyżej wskazanych, tj. gdy nie tylko umowa przedślubna, ale i małżeństwo zostało zawarte przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r.Z drugiej strony nie można by szukać rozwiązania omawianego zagadnienia w przepisach prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. (Dz. U. Nr 48, poz. 272), które nie przewidywało wyraźnie wpisywania do aktów małżeństwa wzmianek o zawarciu przedślubnej umowy majątkowej. Po pierwsze bowiem, art. 31 prawa o aktach stanu cywilnego nie zawiera wyczerpującego, lecz tylko przykładowy (choć bardzo szczegółowy) katalog wzmianek dodatkowych. Wskazuje na to użycie w art. 31 ust. 2 słów "w szczególności". Po drugie, ani przepisy prawa o aktach stanu cywilnego, ani przepisy wprowadzające to prawo (Dz. U. z 1945 r. Nr 48, poz. 273) nie uchyliły art. 208 k.c.K.P. Dopóki zaś ten przepis obowiązywał, dopóty ujawnienie w akcie małżeństwa przedślubnej umowy majątkowej było niezbędne pod rygorem nieważności. W przeciwnym razie należałoby przyjąć, że już z dniem 1 stycznia 1946 r., tj. z dniem wejścia w życie prawa o aktach stanu cywilnego, wymaganie ujawnienia przedślubnej umowy majątkowej w akcie małżeństwa przestało obowiązywać, chociaż obowiązywały nadal odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego, uchylone dopiero przez prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r. Taka wykładnia byłaby oczywiście nie do przyjęcia, jako sprzeczna z obowiązującym wówczas prawem materialnym, którym były przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że stan prawny uległ zmianie dopiero z dniem 1 października 1946 r., tj. z dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego, które w art. II przep. wprow. uchyliło art. 182-230 kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego. Z tą więc datą przestało obowiązywać wymaganie ujawnienia umowy przedślubnej w akcie małżeństwa, wprowadzone przez art. 208 k.c.K.P., a uchylone przez art. II przep. wprow. prawo małżeńskie majątkowe i nie powtórzone w art. 35 prawa małżeńskiego majątkowego.Należy wreszcie nadmienić, że sytuacja mogłaby przedstawiać się inaczej, gdyby przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego przewidywały wygaśnięcie z mocy prawa przedślubnej umowy majątkowej w razie niezawarcia małżeństwa w określonym terminie. Ponieważ jednak ani przepisy k.c.K.P., ani przepisy prawa małżeńskiego majątkowego takiej klauzuli nie zawierały, przeto strony mogły zawrzeć małżeństwo w każdym czasie. Różnica w dacie zawarcia małżeństwa sprowadzała się jedynie do tego, że w razie zawarcia małżeństwa pod rządem art. 208 k.c.K.P. ujawnienie umowy przedślubnej w akcie małżeństwa było niezbędne, stało się zaś zbędne w razie zawarcia małżeństwa po wejściu w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r.Z tych przyczyn należy dojść do wniosku, że jeżeli przedślubna umowa majątkowa została zawarta pod rządem art. 208 k.c.K.P., a małżeństwo zostało zawarte po wejściu w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r., wpisanie wzmianki o umowie przedślubnej w akcie małżeństwa stało się zbędne i nie ma wpływu na ważność umowy.