III CZP 29/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana T. - przy uczestnictwie Rozalii B. i innych - o stwierdzenie nabycia spadku po Marii B., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 8 marca 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. "Czy zstępny rodzeństwa, nie odpowiadający warunkom objętym dyspozycją art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., zachowuje prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli prowadzi własne gospodarstwo rolne, a więc odpowiada wymaganiom art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zstępni rodzeństwa nie zachowują prawa dziedziczenie gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 2 przep. wprow. kodeks cywilny. Uzasadnienie faktycznePrzedstawiając budzące wątpliwości zagadnienie prawne, Sąd Wojewódzki w Krakowie wysunął następujące momenty, które zdaniem jego przemawiały za wnioskiem, że zstępni rodzeństwa, jeśli prowadzą własne gospodarstwo rolne, są objęci dyspozycją art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wymieniony art. LVI § 2 zawiera dwa elementy: podmiotowy, odnoszący się do spadkobierców, i przedmiotowy, dotyczący warunków określonych w art. 1059-1062 k.c. Element podmiotowy odnosi się do spadkobierców, którzy stosownie do przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku nabyli spadek. Okoliczność, że przepis ten odnosi się do spadkobierców z art. 1059-1062, nie oznacza, że poddaje ich nowemu porządkowi prawnemu, gdyż zarówno z powyższych przepisów, jak i z przepisów prawa spadkowego wynika, że zakres podmiotowy jest identyczny.Powołanie w art. LVI § 2 artykułów 1059-1062 ma na celu, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, podkreślenie jedynie warunków przedmiotowych, uzasadniających zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Ponadto Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę na fakt, że art. LVI § 2 wymienia cały przepis art. 1062 k.c., a nie tylko jego dwa pierwsze paragrafy, co wskazywałoby na to, że powołuje się także na zstępnych rodzeństwa, jako uprawnionych do zachowania dziedziczenia gospodarstwa rolnego przy zachodzących warunkach z art. 1059 k.c.Przedstawionego przez Sąd Wojewódzki poglądu co do wykładni art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. nie można podzielić.Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 10.V.1965 r. sygn. III CO 18/65 (OSNCP 1965 r. poz. 2031), z przepisów § 1 i 2 art. LVI w związku z art. LV przep. wprow. k.c. wynika, że nabyte przed dniem 5 lipca 1963 r. - na podstawie przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku - prawa do spadkowego gospodarstwa rolnego pozostają w mocy lub wygasają zależnie od tego, czy spadkobiercy odpowiadają wymienionym w § 1 i 2 art. LVI warunkom zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jeżeli tylko niektórzy spadkobiercy nie odpowiadają tym warunkom, to gospodarstwo przypada - w częściach przewidzianych w prawie obowiązującym w chwili otwarcia spadku - bądź pozostałym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia, bądź też tym spadkobiercom oraz innym osobom przewidzianym w art. 1059-1062 k.c., które poprzednio do spadku nie były powołane.Jednocześnie w uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy, przytaczając przykłady porządku dziedziczenia według art. LVI § 2, wyjaśnił, że w braku zstępnych, rodziców i rodzeństwa gospodarstwo rolne przypada wyłącznie małżonkowi, przy czym w miejsce tracących prawo rodziców i rodzeństwa nikt nie może wstąpić na podstawie przepisów art. 1059-1062 k.c.Stanowisko to wynika wyraźnie tak z gramatycznej, jak i z systematycznej oraz logicznej wykładni art. LVI § 2 przep. wpr. k.c. oraz art. 1062 k.c.Powołany art. LVI § 2 używa określenia, że wymienieni w art. 1059-1062 k.c. spadkobiercy "zachowują" również prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Sformułowanie to nie oznacza jednak, że spadkobiercami są jedynie ci, którzy zgodnie z przepisami obowiązującymi w chwili otwarcia spadku nabyli przed dniem 5 lipca 1963 r. należące do spadku gospodarstwo rolne. Analiza tego przepisu wykazuje, że w grę wchodzą tutaj spadkobiercy dotychczasowi, jak również te osoby, które przed 5 lipca 1963 r. do spadku powołane nie były.Pod tym względem istotna różnica między dyspozycją § 1 a dyspozycją § 2 art. LVI. Paragraf 1 dotyczy bowiem wszystkich spadkobierców dziedziczących spadek w dniu jego otwarcia i uzależnia dziedziczenie gospodarstwa rolnego jedynie od objęcia go przez tych spadkobierców w posiadanie, natomiast § 2 wymienia tylko tych spadkobierców, którzy mogą dziedziczyć na podstawie art. 1059-1062 k.c.Wbrew więc poglądowi Sądu Wojewódzkiego, art. LVI § 2 wcale nie jest zbieżny, jeżeli chodzi o krąg dziedziczenia, z przepisami dotychczasowymi, i nie tylko wymienia warunki przedmiotowe uzasadniające zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, lecz również określa krąg spadkobierców oraz porządek dziedziczenia, który może, ale nie musi być identyczny z porządkiem według dotychczasowych przepisów.Jeżeli więc powołany przepis wymienia spadkobierców "określonych w art. 1059-1062 kodeksu cywilnego", a wchodzący w grę przy omawianiu niniejszego zagadnienia art. 1062 § 3 wyraźnie stanowi, że zstępni rodzeństwa nie są powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - to trudno przyjąć jakiekolwiek ich uprawnienia w stosunku do spadku obejmującego gospodarstwo rolne, który otworzył się przed 5 lipca 1963 r.Za udzieleniem odpowiedzi odmownej przemawia również dalsza część art. LVI § 2, która określa warunki, jakim muszą odpowiadać spadkobiercy. Powołany przepis stanowiąc, że wymienione w art. 1059-1062 warunki musiały istnieć w dniu 5 lipca 1963 r., odsyła tym samym do określonych warunków, jakim muszą odpowiadać spadkobiercy objęci kręgiem dziedziczenia, a więc zstępni, małżonek, rodzice i rodzeństwo. Warunki takie nie są dla zstępnych rodzeństwa przewidziane, ponieważ osoby te w ogóle nie dziedziczą gospodarstwa rolnego. W tej sytuacji nie znajdowałaby oparcia w powołanych przepisach wykładnia, że warunki do dziedziczenia przez te osoby gospodarstwa rolnego należy oceniać w świetle art. 1059 k.c.Z powołanych przyczyn na postawione pytanie należało odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.