III CZP 30/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: R. Rudnicki, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z powództwa Stefana K. i Skarbu Państwa - Wydziału Finansowego Urzędu Wojewódzkiego w B. przeciwko Adamowi Z. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 kwietnia 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie, w której obok dotychczasowego powoda przystąpił w charakterze strony powodowej Skarb Państwa w trybie art. 197 i 198 k.p.c. i roszczenie jego zostało uwzględnione, a dotychczasowego powoda oddalone, przysługuje temuż powodowi prawo zaskarżenia wyroku w całości czy też tylko w części oddalającej powództwo?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie oddalenia roszczeń powoda przeciwko pozwanemu o zwrot świadczenia i zasądzenia tego świadczenia na rzecz Skarbu Państwa, który przystąpił do procesu (art. 197 i 198 k.p.c., art. 412 k.c.), powód jest uprawniony do zaskarżenia rewizją wyroku zarówno w części oddalającej powództwo, jak i w części zasądzającej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w składzie trzech sędziów zagadnienie prawne nasunęło się na tle następujących okoliczności. Powód żąda zasądzenia na podstawie art. 415 k.c. zwrotu kwoty przyjętej przez pozwanego w zamian za pośrednictwo w kupnie przyczepy ciągnikowej. Pozwany został skazany za przestępstwo określone w art. 244 k.k. polegające na tym, że podając się za funkcjonariusza MO oraz powołując się na wpływy podjął się pośrednictwa w kupnie przez powoda przyczepy ciągnikowej, w zamian za co zażądał i następnie przyjął od powoda korzyść majątkową w kwocie 19.500 zł. Do sprawy wstąpił w charakterze powoda Skarb Państwa (art. 197 k.p.c.) i żądał zasądzenia od pozwanego na swoją rzecz kwoty objętej niniejszym procesem.Sąd Rejonowy wyrokiem zaocznym zasądził dochodzoną sumę na podstawie art. 412 k.c. od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa i oddalił powództwo w stosunku do pierwotnego powoda. W rewizji od tego wyroku pierwotny powód wnosi o jego zmianę w całości przez uchylenie wyroku zaocznego i zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz dochodzonej w pozwie kwoty lub o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytanie prawne, związane ze stosowaniem art. 412 k.c., dotyczy jednej z możliwych sytuacji procesowych występujących w związku z realizacją roszczeń Skarbu Państwa przewidzianych w tym przepisie. Wiadomo bowiem, że sam Skarb Państwa, odpowiednio reprezentowany, lub na jego rzecz działający prokurator mogą bezpośrednio wytoczyć powództwo o realizację roszczeń związanych z przepadkiem na rzecz Skarbu Państwa niegodziwego świadczenia.Natomiast przepis art. 197 k.p.c. reguluje szczególny wypadek przekształcenia podmiotowego procesu po stronie powodowej. To unormowanie łączy się ściśle z przepisem art. 412 k.c. Przepis art. 197 k.p.c. dotyczy sprawy o zwrot świadczenia, które na podstawie art. 412 k.c. uległo ex lege przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.W wypadku wstąpienia do toczącego się procesu w charakterze powoda (art. 196 w związku z art. 197 k.p.c.) Skarbu Państwa lub działającego na jego rzecz prokuratora może powstać kilka sytuacji różniących się w swych konsekwencjach procesowych.Może dojść do zmiany strony powodowej (art. 196 § 2 k.p.c.), tzn. zamiast pierwotnego powoda, który wszczął proces, pozycje powoda uzyskuje tylko Skarb Państwa lub działający na jego rzecz prokurator. Jednakże - jeżeli obie strony nie wyrażą na to zgody - osoba zawiadomiona o procesie, która zgłosiła przystąpienie do sprawy w charakterze powoda - staje się powodem obok dotychczasowego powoda, który wszczął proces. W ten sposób następuje rozszerzenie procesu pod względem podmiotowym. Powstaje szczególnego rodzaju współuczestnictwo po stronie powodowej (art. 198 § 4 k.p.c.).Cechą charakterystyczną tej sytuacji jest przeciwstawność interesów tych podmiotów, a mianowicie pierwotnego powoda i osoby która zgłosiła przystąpienie do sprawy. Pod pewnymi względami sytuacja ta przypomina interwencję główną (art. 75 k.p.c.). W wypadku interwencji głównej sąd może zawiesić z urzędu postępowanie (art. 177 § 1 pkt 2 k.p.c.) i rozstrzygnąć najpierw sprawę z powództwa interwencyjnego (interwencji głównej).Tego rodzaju możliwość nie wchodzi w grę w wypadku współuczestnictwa procesowego po stronie powodowej w sytuacji przewidzianej w art. 197 i 196 k.p.c. Sąd obowiązany jest rozstrzygnąć jednocześnie w tym samym wyroku zarówno o żądaniu zwrotu świadczenia przez pierwotnego powoda, jak i o żądaniu zasądzenia tego świadczenia na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 412 k.c. Zasądzenie jednak świadczenia na rzecz jednego z powodów prowadzi do oddalenia żądań drugiego powoda - w zależności od tego, czy przedmiotem świadczenia uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 412 k.c., czy też nie uległ przepadkowi.W tym wypadku - również z punktu widzenia przedmiotu procesu - występuje swoista kumulacja przedmiotowa roszczeń. Sąd musi rozstrzygnąć o przeciwstawnych wzajemnie się wyłączających roszczeniach powodów współuczestników, a mianowicie pierwotnego powoda i Skarbu Państwa lub na jego rzecz działającego prokuratora - w jednym wyroku.Wyrok przeto z istoty rzeczy musi mieć treść zarówno pozytywną, jak i negatywną.Obie te części wyroku są ściśle ze sobą związane pod względem materialnoprawnym i procesowym.Każda strona może zaskarżyć niekorzystny dla siebie wyrok, lub - ogólniej rzecz ujmując - wyrok w części dla siebie niekorzystnej. Z formalnego punktu widzenia - i to może tłumaczyć wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, które znalazły wyraz w przekazanym pytaniu prawnym - niekorzystny dla pierwotnego powoda, który dochodzi zwrotu świadczenia, jest tylko wyrok w części oddalającej jego roszczenia.Jednakże z wyżej zawartych uwag dotyczących swoistej sytuacji występującej w wypadku zastosowania art. 412 k.c. wynika, jak ścisły związek prawnomaterialny i procesowoprawny zachodzi między przesłankami orzeczenia zwrotu świadczenia i orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa przedmiotu świadczenia lub jego równowartości na podstawie art. 412 k.c. Jeżeli pominie się w tym wypadku nie odgrywające istotnej roli szczególne sytuacje, zasadność roszczeń jednego z powodów-współuczestników wyłącza zasadność roszczeń drugiego z nich.W rezultacie nie do przyjęcia byłaby sytuacja, w której sąd uwzględniałby powództwo na rzecz powoda żądającego zwrotu świadczenia i jednocześnie zasądziłby świadczenie na rzecz Skarbu Państwa (art. 412 k.c.).W tego rodzaju procesie przedmiot procesu jest w zasadzie ten sam. Interesy jednak powodów względem tego przedmiotu procesu są przeciwstawne. Roszczenia bowiem tylko jednego z nich mogą być zasadne.Wynik postępowania rewizyjnego w razie zasądzenia świadczenia na rzecz Skarbu Państwa (art. 412 k.c.) i oddalenia powództwa wytoczonego przez pierwszego powoda może stosownie do okoliczności wyrażać się w konieczności wzruszenia zaskarżonego wyroku na skutek rewizji pierwotnego powoda.W takim wypadku nie może ostać się żadna z jego części, tj. ani część mająca charakter zasądzający na rzecz Skarbu Państwa, ani część oddalająca powództwo pierwotnego powoda. Powód bowiem dochodzący zwrotu świadczenia może uzyskać dla siebie korzystne rozstrzygnięcie tylko wtedy, gdy żądanie Skarbu Państwa opierające się na podstawie art. 412 k.c. okaże się nieuzasadnione. Dlatego też chcąc uzyskać dla siebie korzystne rozstrzygnięcie pierwotny powód dochodzący zwrotu świadczenia musi zaskarżyć wyrok zarówno w części oddalającej jego powództwo, jak i w części uwzględniającej na podstawie art. 412 k.c. roszczenia Skarbu Państwa. Podobnie zresztą kształtować będzie się sprawa w sytuacji odwrotnej, tzn. wtedy, gdy sąd uwzględni powództwo o zwrot świadczenia, oddalając jednocześnie roszczenia z art. 412 k.c. Również w tej sytuacji zachodzi nierozerwalny związek procesowo-logiczny i prawny między negatywnym i pozytywnym rozstrzygnięciem bądź to na rzecz pierwotnego powoda, bądź to na rzecz Skarbu Państwa.Należy jednocześnie podkreślić, że w analizowanej sytuacji, będącej założeniem rozstrzyganej kwestii, pozwany, od którego zostały zasądzone świadczenia czy to na rzecz Skarbu Państwa (art. 412 k.c.), czy to na rzecz pierwotnego powoda, jest legitymowany - co wynika z charakteru jego pozycji w procesie - do zaskarżenia wyroku tylko w części zasądzającej od niego świadczenie objęte przedmiotem procesu.Z zagadnieniem objętym rozważanym pytaniem pozostaje w związku zagadnienie, jakie skutki procesowe pociąga za sobą fakt zaskarżenia w opisanej wyżej sytuacji przez powoda wyroku tylko w części oddalającej powództwo. Otóż w takim wypadku należy uznać, że wyrok pomimo jego częściowego zaskarżenia podlega kontroli instancyjnej zarówno w części zaskarżonej, oddalającej roszczenia pierwotnego powoda o zwrot świadczenia, jak i w części zasądzającej roszczenia na rzecz Skarbu Państwa (art. 412 k.c.). Jak już była bowiem o tym mowa, uwzględnienie roszczeń jednego z podmiotów zajmujących w procesie pozycję powoda (współuczestnika) pociąga za sobą oddalenie roszczeń drugiego powoda (współuczestnika). Z tego też względu nie ma potrzeby odwoływania się do art. 381 § 2 k.p.c., według którego sąd nie jest związany w pewnych kategoriach spraw granicami wniosków rewizyjnych. Zresztą przepis ten mógłby mieć tylko zastosowanie wówczas, gdyby stroną skarżącą była jednostka gospodarki uspołecznionej. Jego stosowanie nie wchodziłoby w grę wtedy, gdy stroną skarżącą byłby podmiot nie będący jednostką gospodarki uspołecznionej. Z istoty występującej sytuacji wynika tymczasem, że nie ma znaczenia to, który ze współuczestników wnosi rewizję od wyroku dlań niekorzystnego. W każdym bowiem wypadku istnieje wyrok dla jednego z nich korzystny, dla drugiego zaś niekorzystny.Odmiennie jednak rzecz będzie się przedstawiać w wypadku, gdy sąd oddali zarówno roszczenia pierwotnego powoda o zwrot świadczenia, jak i roszczenia Skarbu Państwa (art. 412 k.c.). Wówczas każdy ze współuczestników (art. 197 k.p.c. i 412 k.c.) jest legitymowany do zaskarżenia wyroku, w odpowiedniej dlań niekorzystnej części rozstrzygnięcia.W świetle tych wywodów należy dojść do wniosku, że w sytuacji, która ma na względzie rozważane pytanie powód jest legitymowany do zaskarżenia rewizją wyroku zarówno w części oddalającej, jak i w części uwzględniającej powództwo.