III CZP 34/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: S. Dmowski, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Kazimierza C., przeciwko Henryce P. i Skarbowi Państwa (naczelnik miasta i gminy w C.) o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w wypadku, gdy sąd wezwał Skarb Państwa do udziału w sprawie (art. 194 § 3 k.p.c.) mimo braku wniosku powoda, wyrok wydany przeciwko temuż Skarbowi Państwa (uwzględniający powództwo) podlega uchyleniu, a postępowanie umorzeniu?"uchwalił:W wypadku, gdy sąd wezwał osobę nie występującą w charakterze pozwanego do udziału w sprawie - z naruszeniem art. 194 § 3 k.p.c. - z urzędu zamiast na wniosek powoda, a następnie oddalił powództwo, sąd rewizyjny rozpoznając sprawę z rewizji powoda nie może uchylić wyroku z urzędu w stosunku do osoby w ten sposób dopozwanej i umorzyć w tym zakresie postępowanie.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się w pozwie wniesionym przeciwko Henryce P. spadkobierczyni swej matki - Marianny N. - zasądzenia kwoty zł 70.000 z tytułu zwrotu pożyczki. Pozwana przyznała, że powód pożyczył jej matce powyższą kwotę i w toku procesu uznała powództwo. W związku z tym, że spadkowe gospodarstwo rolne przypadło Skarbowi Państwa (art. 1063 k.c.), Sąd Rejonowy wezwał z urzędu do udziału w sprawie w charakterze pozwanego Skarb Państwa i po rozpoznaniu sprawy oddalił powództwo z powodu niewykazania przez powoda, że fakt pożyczki miał miejsce.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się poważne wątpliwości dotyczące wezwania przez Sąd Rejonowy do udziału w sprawie Skarbu Państwa, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia powyższe zagadnienie prawne, którego sformułowanie o tyle nie odpowiada stanowi faktycznemu, że przedmiotem zaskarżenia przez powoda jest wyrok oddalający, a nie uwzględniający powództwo.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wezwanie przez Sąd Rejonowy Skarbu Państwa do udziału w sprawie w charakterze pozwanego nastąpiło - jak wynika z akt sprawy - najwidoczniej dlatego, że ze względu na dziedziczenie ustawowe gospodarstwa rolnego matki pozwanej (art. 1063 k.c.) przez Skarb Państwa Sąd ten uważał, że powództwo o zwrot pożyczki może być wytoczone jeszcze przeciwko Skarbowi Państwa, który w sprawie w charakterze pozwanego nie występował. Wykluczyć zaś można przypuszczenie, że Sąd dokonał tego wezwania ze względu na ochronę własności społecznej, do którego to przypuszczenia upoważniałoby jedynie - omyłkowe jak się wydaje - powołanie w uzasadnieniu wyroku tegoż Sądu art. 194 § 4, a nie 194 § 3 k.p.c. Nie ulega zatem wątpliwości, że wezwanie Skarbu Państwa do udziału w sprawie w charakterze pozwanego nie mogło nastąpić z urzędu, bowiem przepis art. 194 § 3 k.p.c. uzależnia dopuszczalność takiego podmiotowego przekształcenia powództwa od wniosku powoda, którego w sprawie brak. Jeżeli jednak sąd dokonał wezwania do udziału w sprawie osoby nie występującej w charakterze pozwanego z urzędu zamiast na wniosek powoda, to uchybienie to nie ma wpływu na stan zawisłości sporu, bowiem osoba ta staje się stroną pozwaną w sprawie na skutek wezwania, niezgodność zaś wezwania z art. 194 k.p.c. nie odbiera jej przymiotu strony pozwanej. W razie oddalenia przez sąd powództwa sąd rewizyjny, rozpoznając rewizję powoda, nie może naprawić tej wadliwości z urzędu przez uchylenie wyroku i umorzenie postępowania w stosunku do osoby niewłaściwie wezwanej do udziału w sprawie, ponieważ do takiego rozstrzygnięcia nie upoważnia go żaden przepis kodeksu postępowania cywilnego. Pomijając już okoliczność, że byłoby to rozstrzygnięcie na niekorzyść strony zaskarżającej rewizją cały wyrok, czego wyraźnie zakazuje art. 382 k.p.c., należy ponadto mieć na uwadze, że wymagałoby to wyjścia poza granice i wnioski rewizji, czego sądowi rewizyjnemu czynić w tym wypadku nie wolno. Dlatego też w opisanej na wstępie sytuacji wspomniana wadliwość mogłaby ulec naprawieniu w postępowaniu rewizyjnym tylko na skutek rewizji bądź to samego powoda, bądź to osoby niewłaściwie wezwanej, bowiem obie te osoby mają interes prawny - niezależnie od treści rozstrzygnięcia - zmierzający do wyeliminowania z procesu osoby, która nie powinna brać w nim udziału. Jeżeli powód nie domaga się w rewizji uchylenia wyroku i umorzenia postępowania w stosunku do osoby niewłaściwie wezwanej, lecz uchylenia wyroku w całości i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, to sąd rewizyjny może albo rewizję uwzględnić, jeżeli istnieją do tego podstawy, albo oddalić ją w stosunku do osoby wezwanej, jeżeli w tym zakresie rewizja nie ma uzasadnionych podstaw, np. z powodu braku legitymacji biernej tej osoby. W razie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania także w stosunku do osoby wezwanej osoba ta może zarzucić brak podstaw do jej wezwania i domagać się oddalenia w stosunku do niej powództwa, a w razie jego uwzględnienia, wnieść rewizję. Jak z tego wynika osobie niewłaściwie wezwanej przysługują odpowiednie środki obrony jej praw naruszonych bezpodstawnym wezwaniem, w którego wyniku stała się stroną w procesie. Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela odmiennego poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7.III.1969 r. II PR 576/68 (OSNCP 1970, z. 4, poz. 60), że jeżeli wezwanie osoby do udziału w sprawie w charakterze pozwanego nie było zgodne z przepisami art. 194-196 k.p.c., to wyrok wydany w stosunku do takiej osoby podlega uchyleniu, a postępowanie - umorzeniu.