III CZP 32/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Miłkowski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny U. i Jadwigi U. o wpis prawa własności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Radomiu postanowieniem z dnia 29 kwietnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) za nieruchomość rolną uważa nieruchomość, której definicja zawarta jest w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86)?"podjął następującą uchwałę:Definicja nieruchomości rolnej zawarta w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86) nie ma zastosowania przy określeniu gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268).Uzasadnienie faktyczneUmową sporządzoną w formie aktu notarialnego dnia 19 listopada 1985 r. Anna U. przeniosła nieodpłatnie własność gospodarstwa rolnego składającego się z zabudowanej nieruchomości o łącznej powierzchni 0,54 ha, w tym 0,20 ha lasu, na rzecz swojej córki Jadwigi U. W akcie notarialnym zamieszczono stwierdzenie, że umowę zawiera się w trybie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) i że przy akcie tym okazano między innymi decyzję wydaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o przyznaniu Annie U. - na podstawie przepisów powołanej wyżej ustawy - emerytury.Państwowe Biuro Notarialne w G., rozpoznając wniosek Jadwigi U. o wpisanie prawa własności na podstawie zawartej umowy przekazania jej gospodarstwa, postanowieniem z dnia 20 grudnia 1985 r. wyznaczyło wnioskodawczyni 7-dniowy termin do usunięcia przeszkody do wpisu przez złożenie zaświadczenia stwierdzającego, iż Anna U. prowadziła gospodarstwo specjalistyczne, a wobec nieusunięcia tej przeszkody, postanowieniem z dnia 4 stycznia 1986 r. odmówiło dokonania wpisu.Sąd Wojewódzki w Radomiu, rozpoznając rewizję wnioskodawczyni od postanowienia Państwowego Biura Notarialnego, powziął wątpliwość sformułowaną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 k.p.c. - pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:Istota problemu występującego w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy definicja nieruchomości rolnej zawarta w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86) ma zastosowanie przy określeniu gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), a w konsekwencji - czy o przekazaniu gospodarstwa rolnego w zamian za emeryturę można mówić tylko wówczas, gdy obejmuje ono nieruchomość rolną o powierzchni powyżej 0,50 ha, nie wliczając w to lasu.Zdaniem składu orzekającego, w kwestii tej należy zająć stanowisko negatywne.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. wydane zostało na podstawie art. 160 § 3, 166, 1064 i 1076 k.c., dla celów określonych w kodeksie cywilnym, jak również w samym tytule rozporządzenia. Przy określaniu gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin mogłoby ono mieć zastosowanie, gdyby sama ustawa nie definiowała pojęcia gospodarstw rolnego. Tymczasem art. 2 pkt 4 tej ustawy stanowi jednoznacznie, że przez użyte w ustawie określenie gospodarstwo rolne rozumie się będące we władaniu tej samej osoby nieruchomości rolne, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, obejmującą grunty rolne i leśne wraz z budynkami, urządzeniami i inwentarzem, oraz prawa i obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa - o powierzchni co najmniej 0,5 ha. Sformułowanie powyższe nie jest niczym innym jak ustawowym pełnym określeniem (definicją) gospodarstwa rolnego dla celów przewidzianych w ustawie, tj. dla celów społecznych - socjalnych.Skoro ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. zawiera własną definicję gospodarstwa rolnego, nie można korzystać - przy stosowaniu tej ustawy - z definicji zawartej w rozporządzeniu Rady Ministrów, a więc w akcie prawnym niższego rzędu, wydanym dla innych celów niż zabezpieczenie społeczne rolników.Zawarte w art. 2 pkt 4 ustawy unormowanie zawiera niewątpliwie rozszerzoną definicję gospodarstwa rolnego, nawet w stosunku do definicji przyjmowanej w sprawach spadkowych, gdzie do gospodarstwa rolnego zalicza się również lasy i grunty leśne, gdyż nie zawiera wymagania, by same nieruchomości rolne przekraczały 0,5 ha. Artykuł 2 pkt 4 ustawy zawiera jedynie wymaganie, by grunty rolne i leśne obejmowały łącznie obszar co najmniej 0,50 ha, a zatem mniej niż według rozporządzenia mają wynosić same nieruchomości rolne, bez lasów.Zarówno wykładnia gramatyczna, jak i celowościowa art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (celem tej ustawy jest udzielenie zabezpieczenia społecznego rolnikom indywidualnym i członkom ich rodzin) nie uzasadniają wniosku, że o gospodarstwie rolnym w rozumieniu tej ustawy można mówić tylko wówczas, gdy w jego skład wchodzi nieruchomość rolna w rozumieniu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. Wniosku takiego nie uzasadnia okoliczność, iż Rada Ministrów nowelizując swoje rozporządzenie z dnia 28 maja 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (rozporządzenie: Dz. U. Nr 21, poz. 94; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 62, poz. 283) uzupełniła treść § 27 przez dodanie ustępu 4 a stanowiącego, że nie uważa się za gospodarstwo rolne obszaru gruntów rolnych i leśnych, jeżeli powierzchnia gruntów rolnych jest niższa niż 0,5 ha. Przepis powyższy wydany został z przekroczeniem upoważnienia ustawowego (delegacji) dla innych celów - normuje składki na fundusz ubezpieczenia i nie ma mocy wiążącej dla określenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy.