III CZP 48/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Zakrzewska. Sędziowie SN: W. Łysakowski (sprawozdawca), A. Wypiórkiewicz. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireneusza P. przeciwko Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej przy Zakładach Przemysłu Wełnianego (...) w O. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia 15 czerwca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 229 § 3 pkt 1 w związku z art. 234 § 3 prawa spółdzielczego - ustawy z dnia 16 września 1982 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) uzależniają zwrot wkładu budowlanego byłemu członkowi, którego prawo do domu jednorodzinnego wygasło przed zamieszkaniem, od znalezienia kandydata na miejsce ustępującego członka i wpłacenia przez niego wkładu budowlanego?"podjął następującą uchwałę:Obowiązek spółdzielni mieszkaniowej zwrotu byłemu członkowi, którego prawo do domu jednorodzinnego wygasło przed zamieszkaniem w tym domu, sum wpłaconych na wkład budowlany, przewidziany w art. 229 § 3 pkt 1 w związku z art. 232 § 4 prawa spółdzielczego, nie jest uzależniony od znalezienia kandydata na jego miejsce i wpłacenia przez niego wkładu budowlanego.Uzasadnienie faktycznePowód Ireneusz P. domagał się zasądzenia od pozwanej Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej przy Zakładach Przemysłu Włókienniczego (...) w O. na jego rzecz kwoty 143.959 zł z tytułu zwrotu wkładu budowlanego. Żądanie zwrotu wkładu budowlanego wiąże się z wystąpieniem powoda z pozwanej Spółdzielni i wygaśnięciem - w konsekwencji ustania członkostwa - jego prawa do domu jednorodzinnego przed zamieszkaniem w tym domu.Pozwana Spółdzielnia nie uznała roszczenia powoda.Wyrokiem z dnia 9 października 1986 r. Sąd Rejonowy w Opocznie oddalił żądanie powoda. Zdaniem tego sądu, żądanie jego przedwczesne. Postanowienia statutu i regulaminu strony pozwanej uzależniają zwrot wkładu budowlanego od przyjęcia na miejsce członka, który wystąpił ze spółdzielni przed zamieszkaniem w domu jednorodzinnym, nowego członka i uiszczenia przez niego wkładu budowlanego, a sytuacja taka w przedmiotowej sprawie nie zaistniała, jako że od ustania członkostwa powoda do chwili wyrokowania żaden nowy członek do Spółdzielni nie wstąpił.Rozpoznając rewizję powoda od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim sformułował przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i dotychczas nie wyjaśnione w orzecznictwie sądowym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 229 § 3 pkt 1 prawa spółdzielczego w razie ustania członkostwa z innych przyczyn niż śmierć przed przydzieleniem lokalu lub zamieszkaniem przez członka w przydzielonym lokalu byłemu członkowi przysługuje zwrot sum wpłaconych na wkład budowlany. Powołany przepis ma również zastosowanie w przypadku ustania członkostwa i wygaśnięcia prawa do domu jednorodzinnego budowanego przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na rzecz członka (art. 232 § 4 prawa spółdzielczego).Przewidziany w art. 229 § 3 pkt 1 prawa spółdzielczego obowiązek spółdzielni zwrotu byłemu członkowi sum wpłaconych na wkład budowlany nie podlega żadnemu ograniczeniu. Gdy zaś chodzi o zwrot byłemu członkowi wkładu budowlanego wniesionego do spółdzielni mieszkaniowej na budowę domu jednorodzinnego, to jedyne ograniczenie wprowadza art. 234 § 3 prawa spółdzielczego. Mianowicie, w przypadku zaistnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie (w razie niemożności znalezienia kandydata na miejsce członka, którego prawo do domu jednorodzinnego wygasło z przyczyn zachodzących po jego stronie przed zamieszkaniem w spółdzielczym domu) spółdzielnia może pomniejszyć należność z tytułu zwrotu sum wniesionych przez członka na wkład budowlany o rzeczywiste koszty poniesione na przygotowanie budowy domu jednorodzinnego przeznaczonego dla niego. Prawo spółdzielcze nie określa terminu zwrotu byłemu członkowi wkładu budowlanego, pozostawiając tę kwestię statutom (art. 20 § 2). Statut pozwanej spółdzielni przewiduje, że zwrot wkładu powinien nastąpić - w sytuacji, o jakiej mowa - w terminie trzech miesięcy od ustania członkostwa (art. 34 ust. 2 pkt 2).Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wynikły na tle wyrażonego w piśmiennictwie prawniczym poglądu, według którego prawo spółdzielcze zakłada, że zwrot wkładu budowlanego nastąpi z kwot, jakie spółdzielnia uzyska od osoby, którą przyjmuje na miejsce członka, który utracił swe prawo, ale obowiązku wypłaty od znalezienia następcy nie uzależnia. Sąd Wojewódzki nie podważa trafności samego poglądu, uważa wszakże, że takie rozwiązanie jest adekwatne tylko do sytuacji, gdy spółdzielni nie brakuje kandydatów na członków. W sytuacji bowiem, gdy do spółdzielni nie zgłaszają się w ogóle nowi kandydaci na członków, a jednocześnie dotychczasowi członkowie - jak w rozważonym przypadku - występują z niej przed zamieszkaniem w spółdzielczym domu, powstają trudności natury finansowej, których nie łagodzi ograniczenie przewidziane w art. 234 § 3 prawa spółdzielczego.W związku z tym stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego należy wskazać, że ustawodawca liczył się z możliwością zaistnienia tej drugiej sytuacji (tzn. braku kandydatów na członków), na co wskazuje brzmienie powołanego przepisu, i mimo to nie uzależnił zwrotu byłemu członkowi wkładu budowlanego od znalezienia kandydata na jego miejsce. Zdecydował o tym wzgląd na ogólne zasady prawa spółdzielczego, w tym zasady dotyczące stosunku członkostwa. Stosunek istniejący między członkiem i spółdzielnią jest stosunkiem cywilnoprawnym. Ustanie tego stosunku rodzi dla obu stron określone obowiązki. Obowiązek spółdzielni polega m.in. na zwrocie występującemu z niej członkowi wkładu (także udziału) w terminie przewidzianym statutem.Wykonanie tego obowiązku nie może być - zważywszy istotę rozważanego stosunku prawnego - uzależnione od przyszłych i niepewnych zdarzeń (np. znalezienia kandydata na miejsce ustępującego członka) czy sytuacji finansowej spółdzielni. Gdy chodzi o tę ostatnią kwestię, do której Sąd Wojewódzki przywiązuje taką istotną wagę, należy zauważyć, że właściwie funkcjonująca spółdzielnia mieszkaniowa powinna mieć tak zorganizowaną gospodarkę (normują ją przepisy art. 67-90 i art. 200 prawa spółdzielczego), by bez zwłoki realizować swe zobowiązania.Ograniczenie przewidziane w art. 234 § 3 prawa spółdzielczego (powtórzeniem treści tego przepisu jest postanowienie § 33 ust. 2 statutu pozwanej Spółdzielni) wynika z innej przesłanki. Ustawodawcy chodziło w tym przypadku o to, by nieproduktywne wydatki poniesione na przygotowanie budowy domu jednorodzinnego (wydatków tych nie należy mylić z kosztami budowy domu, budowany obiekt przedstawia bowiem realną wartość) nie obciążały innych członków.Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.