III CZP 51/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: W. Bryl, J. Ignatowicz, J. Majorowicz, Z. Masłowski (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, w sprawie z powództwa Adama S. przeciwko Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej "Wspólna Ostoja" w W., Krystynie K. o przyjęcie na członka, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 25 września 1976 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego"Czy w wypadku, gdy w budynku spółdzielni budownictwa mieszkaniowego zniszczonym wskutek działań wojennych dokonano w związku z jego przebudową podziału mieszkania należącego do członka tej spółdzielni, członkowi temu przysługuje spółdzielcze prawo do wszystkich czy też do jednego z nowo powstałych lokali (§ 15 uchwały nr 311 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1965 r. - M.P. Nr 71, poz. 406)?"uchwalił:W wypadku, gdy w budynku spółdzielni budownictwa mieszkaniowego zniszczonym wskutek działań wojennych dokonano w związku z jego przebudową podziału mieszkania należącego do członka spółdzielni na kilka lokali, członek ten zachowuje prawo do wszystkich lokali powstałych na skutek przebudowy, przy czym wolno mu korzystać tylko z jednego lokalu (§ 15 uchwały nr 311 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1965 r. - M. P Nr 17, poz. 406). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie odnosi się do lokali w budynkach, należących do utworzonych w okresie międzywojennym spółdzielni budowlano-mieszkaniowych, które uległy na skutek działań wojennych uszkodzeniom i następnie zostały odbudowane ze środków państwowych w trybie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków zniszczonych wskutek wojny (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 37, poz. 181).Według przepisów ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o wyłączeniu spod publicznej gospodarki lokalami domów jednorodzinnych oraz lokali w domach spółdzielni mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 228) niektóre budynki spółdzielni budownictwa mieszkaniowego, w tym przede wszystkim niektóre budynki odbudowane ze środków państwowych, podlegają przejęciu na własność Państwa na podstawie decyzji Rady Ministrów (art. 2 ust. 2 ustawy) za odszkodowaniem pieniężnym na rzecz członków tych spółdzielni za utratę przysługujących im spółdzielczych praw do lokali położonych w przejętych budynkach. Ustalenie wykazów przejmowanych budynków, warunki i tryb ich przejęcia oraz zasady rozliczeń z tytułu przejęcia normuje wydana na podstawie delegacji zawartej w art. 2 ust. 2 ustawy uchwała nr 311 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1965 r. (M.P. Nr 71, poz. 406).Natomiast pozostałe nie przejęte na własność Państwa budynki, w tym również budynki odbudowane ze środków państwowych, należące do spółdzielni budownictwa mieszkaniowego utworzonych przed dniem 1 lipca 1954 r., których organizacja i działalność zostały dostosowane do zadań spółdzielczości mieszkaniowej, zostały poddane przepisom powołanej ustawy (art. 2 ust. 1) i stosownie do tych przepisów wyłączone spod publicznej gospodarki lokalami oraz zwrócone spółdzielniom, których członkowie zachowują nadal przysługujące im spółdzielcze prawa do znajdujących się w tych budynkach lokali. Prawa te z chwilą wejścia w życie ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61) uległy przekształceniu na spółdzielcze prawa do lokali o charakterze ograniczonych praw rzeczowych ciążących na nieruchomości spółdzielczej.Objęte pytaniem zagadnienie dotyczące lokali w budynkach, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 maja 1957 r., powstało na tle stanu faktycznego, w którym w związku z odbudową ze środków państwowych budynku uszkodzonego wskutek wojny dokonano przebudowy lokalu w ten sposób, że z jednego lokalu będącego przedmiotem spółdzielczego prawa powstało na jego powierzchni kilka mniejszych lokali. Tego rodzaju sytuacja jest przewidziana przez wspomnianą wyżej uchwałę nr 311 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1965 r., która w § 15 stanowi, że w wypadku gdy w związku z odbudową nastąpi podział mieszkania na kilka lokali, członkowie spółdzielni lub ich spadkobiercy korzystają ze spółdzielczego prawa tylko do jednego lokalu.Na tle wykładni tego przepisu uchwały został w doktrynie wyrażony m.in. pogląd, że w świetle § 15 uchwały, której postanowienia, wobec utrzymania jej w mocy przez art. 65 pkt 1 prawa lokalowego z 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84) przy równoczesnym uchyleniu ustawy z dnia 28 maja 1957 r., uzyskały rangę ustawy, członek spółdzielni w razie dokonania podziału mieszkania na kilka odrębnych lokali zachowuje spółdzielcze prawo tylko do jednego z powstałych w wyniku przebudowy lokali, traci natomiast to prawo do pozostałych lokali. Nasuwające się wątpliwości dotyczące wykładni § 15 uchwały skłoniły skład orzekający do przedstawienia pytania składowi powiększonemu Sądu Najwyższego.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi, Sąd Najwyższy wyszedł z założeń następujących.Sporne zagadnienie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy § 15 uchwały nr 311 zawiera normę wywłaszczającą spółdzielcze prawa do lokali powstałych w wyniku podziału mieszkania z wyjątkiem jednego lokalu, do którego członek spółdzielni zachowuje prawo spółdzielcze, czy też, nie naruszając przysługujących członkowi spółdzielni spółdzielczych praw do wszystkich powstałych w wyniku podziału lokali, ogranicza jedynie zakres faktycznego wykonywania tych praw - przez objęcie i zamieszkanie - tylko do jednego lokalu. Odpowiadając na to pytanie, trzeba przede wszystkim mieć na uwadze, że spółdzielcze prawo do lokalu stanowi własność osobistą w rozumieniu Konstytucji, podlegającą szczególnej ochronie (art. 18). Pozbawienie członka spółdzielni tego prawa może nastąpić jedynie w wypadkach przewidzianych ustawą. Ustawa o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r. w szeregu przepisów przewiduje przypadki utraty przez członka spółdzielczego prawa do lokalu (art. 140, 141, 149, 150, 151, 153). Utrata tego prawa następuje przez wygaśnięcie z równoczesnym powstaniem prawa do zwrotu wkładu budowlanego lub zapłaty równowartości utraconego prawa. Żaden natomiast z przepisów ustawy nie normuje wpływu faktu przebudowy i podziału mieszkania spółdzielczego na kilka lokali na zakres przysługujących członkowi spółdzielczych praw do powstałych w wyniku podziału lokali. Takiej normy nie zawiera również żadna inna ustawa. Pogląd więc, że w wypadku podziału mieszkania członek spółdzielni z mocy § 15 uchwały nr 311 zachowuje spółdzielcze prawo tylko do jednego z powstałych w wyniku podziału lokali, traci natomiast to prawo do pozostałych lokali, dopatruje się takiej normy wywłaszczeniowej w tym przepisie.Powyższy pogląd nie zasługuje jednak na aprobatę już z tej przyczyny, że postanowienie § 15 uchwały nr 311 nie mieści się w ustawie, lecz w tzw. akcie normatywnym niższego rzędu, a przepis ustawy upoważniający Radę Ministrów do wydania tej uchwały (art. 2 ust. 2 wymienionej ustawy z 28 maja 1957 r.) nie zawiera upoważnienia do zamieszczenia w niej normy wywłaszczeniowej. Niezależnie od tego pogląd ten nie znajduje oparcia w treści § 15 uchwały nr 311, który to przepis mieści się w pełni - jak to będzie wynikało z dalszych wywodów - w ustawowym upoważnieniu.Norma o charakterze wywłaszczeniowym musi bezpośrednio wyraźnie stanowić, że w okolicznościach wymienionych w jej hipotezie następuje utrata przysługującego obywatelowi prawa, przy czym musi wskazywać treść prawa ulegającego wywłaszczeniu, chwilę, w której następuje utrata prawa, a nadto warunki i tryb wywłaszczenia. Powyższym wymaganiom odpowiadają przepisy § 1-13 uchwały nr 311 normujące, zgodnie z treścią delegacji zawartej w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 28 maja 1957 r., w sposób szczegółowy warunki i tryb przejęcia na własność Państwa niektórych nieruchomości spółdzielni mieszkaniowych oraz zasady rozliczeń z tytułu przejęcia. W przeciwieństwie natomiast do wymienionych przepisów uchwały przepis § 15, będący jedynym przepisem normującym skutki podziału mieszkania na kilka lokali, nie zawiera w swej dyspozycji żadnych istotnych elementów normy o charakterze wywłaszczeniowym. Przede wszystkim brak jest wyraźnego stwierdzenia, że w razie podziału mieszkania członek spółdzielni zostaje pozbawiony spółdzielczego prawa do powstałych w wyniku podziału lokali. Użyte sformułowanie: "korzystają ze spółdzielczego prawa do jednego tylko lokalu" samo przez się nie przesądza o utracie przez członka prawa do pozostałych lokali. Termin bowiem "korzystanie" nie jest równoznaczny z przysługiwaniem prawa. Przy takim więc niejednoznacznym brzmieniu przepisu nie można utraty prawa wywieść z użytego sformułowania w drodze wykładni a contrario.Ponadto przepis § 15 uchwały nie zawiera wskazania przedmiotu ulegającego wywłaszczeniu. Nie wiadomo, do którego z lokali powstałych w wyniku podziału członek zachowuje spółdzielcze prawo, a do których prawo to traci. Brak jest w omawianym przepisie również unormowania, z jaką chwilą następuje utrata prawa, czy utrata spółdzielczego prawa następuje z samego prawa, czy też na podstawie decyzji organu władzy i ewentualnie jakiej władzy oraz czy następuje przez wygaśnięcie prawa czy na skutek przejścia tego prawa na inną osobę. Brak wreszcie unormowania, czy za odszkodowaniem, a w tym drugim wypadku, na jakich zasadach ustala się odszkodowanie i kogo ono obciąża.Brak uregulowania tych wszystkich istotnych elementów niezbędnych dla realizacji normy o charakterze wywłaszczeniowym przemawia stanowczo przeciwko przyznaniu takiego charakteru przepisowi § 15 uchwały.Do tego samego wniosku prowadzi wykładnia językowa omawianego przepisu. Czasownik "korzystają" , użyty w odniesieniu do przysługującego prawa podmiotowego, jest znaczeniowo niewątpliwie bliższy czasownikowi "wykonują" niż innemu wyrażeniu oznaczającemu zachowanie przysługującego prawa. Prawidłowa przeto wykładnia przepisu § 15 uchwały prowadzi do wniosku, że ogranicza on wykonywanie przysługującego członkowi spółdzielczego prawa przez objęcie i zamieszkanie tylko w jednym z nowo powstałych lokali stosownie do swego wyboru, pozostałe zaś lokale pozostają nadal tylko w jego dyspozycji i mogą być przedmiotem jego rozporządzeń, nie może on natomiast korzystać z nich w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych.Nasuwa się w związku z treścią przepisu art. 136 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, normującego ogólną zasadę, że osoba fizyczna może mieć prawo tylko do jednego lokalu mieszkalnego, pytanie, czy unormowanie zawarte w § 15 rozumiane tak, jak to wyżej zostało wyjaśnione nie jest zbędne, mieści się bowiem w szerzej ujętej zasadzie ogólnej.Powyższej wątpliwości nie można podzielić. Przepis art. 136 ustawy o spółdzielniach i ich związkach ma na celu zapobieżenie powstaniu sytuacji polegającej na tym, że członek spółdzielni uzyska przydział dwóch lub więcej lokali mieszkalnych w jednej lub w różnych spółdzielniach. Taki stan pozostawałby w sprzeczności z założeniami spółdzielczości mieszkaniowej, której podstawowym zadaniem jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych swoich członków, te zaś potrzeby mogą być zaspokojone tylko przez przyznanie jednego mieszkania odpowiadającego stanowi rodzinnemu członka i stanowiącego własność osobistą. W sytuacji natomiast przewidzianej w § 15 uchwały przedmiotem spółdzielczego prawa było mieszkanie, które na skutek dokonanej przebudowy uległo podziałowi na kilka odrębnych lokali. Taka zmiana dokonana w granicach powierzchni mieszkania objętego spółdzielczym prawem przysługującym członkowi spółdzielni i w czasie trwania tego prawa stwarza stan faktyczny nie mieszczący się w ramach zakazu przewidzianego w art. 136 ustawy o spółdzielniach i ich związkach i stosowanie tego przepisu mogłoby nasuwać poważne wątpliwości, które usuwa przepis § 15 uchwały.Przyjętej w odpowiedzi na przedstawione pytanie wykładni § 15 uchwały nie sprzeciwia się również interes społeczny. Przeciwnie, wyzucie obywatela z przysługującego mu spółdzielczego prawa do lokalu, stanowiącego własność osobistą i obejmującego lokale powstałe z dokonanego bez jego zgody podziału przydzielonego mu mieszkania, nie mogłoby się spotkać z aprobatą społeczną. Na powyższą ocenę nie może mieć wpływu znaczna powierzchnia łączna nowo powstałych lokali. Przepis art. 25 obowiązującego prawa lokalowego, wyłączający spod przepisów o najmie lokali na podstawie decyzji administracyjnej lokale spółdzielcze i przyznający członkom spółdzielni budownictwa mieszkaniowego prawo zamieszkania w tych lokalach w razie ich opróżnienia, nie zawiera żadnych ograniczeń co do rozmiarów powierzchni odzyskanych lokali. Tym bardziej nie ma podstawy do ograniczenia spółdzielczego prawa przysługującego członkowi do nowo powstałych lokali, skoro przepis § 15 zgodnie z przyjętą tu jego wykładnią, ograniczający prawo do zamieszkania w jednym tylko lokalu, stanowi dostateczną gwarancję, że prawo to nie będzie nadużywane.Pozbawiona jest również znaczenia podnoszona na rozprawie okoliczność, że odbudowa i przebudowa mieszkania została dokonana znacznymi nakładami ze środków państwowych. Kwestia amortyzacji nakładów uregulowana w art. 9 ust. 5 powołanego na wstępie dekretu z dnia 26 października 1945 r., który stanowi, że po wygaśnięciu przysługującego jednostce państwowej, która dokonała naprawy budynku, użytkowania nieruchomość podlega zwrotowi właścicielowi wolna od obciążeń z tytułu dokonanych napraw.Należy wreszcie zauważyć, że zachowanie przez członka spółdzielni spółdzielczego prawa do wszystkich lokali powstałych w wyniku dokonanego podziału nie szkodzi również interesom najemców, którym ochronę zapewniają przepisy art. 25 i 26 prawa lokalowego.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.