III CRN 251/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Kuryłowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Heleny i Edwarda W. z udziałem Morskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w G. o ustanowienie odrębnej własności lokalu mieszkalnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 30 kwietnia 1984 r.:postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 12 grudnia 1983 r. i sprawę przekazać temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania w trybie procesowym, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o obowiązku uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneHelena i Edward W. w pozwie z dnia 8 czerwca 1983 r. skierowanym przeciwko Morskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w G. wnosili o ustanowienie na ich rzecz odrębnej własności lokalu mieszkalnego w małym domu mieszkalnym, położonym w G., albo o nakazanie pozwanej Spółdzielni złożenia oświadczenia woli o ustanowieniu takiego prawa.Pozwana Spółdzielnia powództwa nie uznała.Sąd Rejonowy w Gdyni rozpoznał sprawę w trybie nieprocesowym.Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco: Wnioskodawcy Helena i Edward W. przystąpili w charakterze członków do Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domów Jednorodzinnych (...) w G. Celem zrzeszenia była budowa małych domów mieszkalnych, a następnie przeniesienie własności lokali w tych domach na swoich członków. Powodowie po przystąpieniu do tego zrzeszenia wykonali swoje zobowiązania finansowe, dokonując wpłaty całego wkładu i innych opłat spółdzielczych. Nie było to przez uczestnika kwestionowane. Według twierdzeń powodów wpłacili na budowę domu kwotę 264 937 zł.Po wybudowaniu domu zrzeszenie w 1964 r. przydzieliło lokale mieszkalne wnioskodawcom i Zbigniewowi i Halinie Z., a lokale użytkowe w tym domu - Spółdzielni Inwalidów (...) w G.Decyzją b. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. z dnia 11 sierpnia 1970 r. postanowiono zawrzeć ze SZBDJ (...) w G. umowę o przekazanie w wieczyste użytkowanie działek gruntu, na których wzniesiono dom mieszkalny, a w którym to domu przydzielono wyżej wymienionym członkom zrzeszenia lokale mieszkalne i użytkowe. Następnie aktem notarialnym z dnia 6 kwietnia 1971 r. b. Prezydium MRN w G. przekazało SZBDJ (...) działki w użytkowanie wieczyste.Po wybudowaniu wszystkich domów SZBDJ (...) dokonało przewłaszczeń lokali mieszkalnych na rzecz swoich członków. Jedynie w domu, w którym zamieszkują wnioskodawcy, nie przeniesiono własności lokali, a to z tej przyczyny, że w domu tym znajdowały się poza lokalem mieszkalnym lokale użytkowe.W 1972 r. Państwowe Biuro Notarialne w Gdyni odmówiło zawarcia umowy przeniesienia własności lokali mieszkalnych i użytkowych między SZBDJ (...) w G. a powodami i pozostałymi członkami zrzeszenia, którym przydzielono lokale w tym domu.Zażalenie na odmowę dokonania czynności przez PBN w Gdyni, wniesione przez spółdzielcze zrzeszenie, zostało oddalone postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 30 października 1972 r.W związku z planowaną likwidacją zrzeszenia podjęta została w dniu 7 grudnia 1979 r. uchwała w sprawie przeniesienia własności domu przy ul. (...) a w G. wraz z prawem użytkowania działki gruntu na rzecz Morskiej Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej w G. Z kolei zarząd tej spółdzielni w dniu 29 listopada 1979 r. podjął uchwałę w sprawie przejęcia z dniem 1 stycznia 1980 r. na własność budynku z prawem użytkowania wieczystego działki od SZBDJ (...) w G.Aktem notarialnym z dnia 5 marca 1980 r. spółdzielnia nabyła na własność dom mieszkalny przy ul. (...) a w G. z prawem użytkowania wieczystego działki.Zgodnie z § 4 aktu notarialnego spółdzielnia przejmując budynek zobowiązała się do przyjęcia wnioskodawców na swoich członków i wydania im przydziału na dotychczas zajmowany przez nich lokal mieszkalny.Ponieważ wnioskodawcy nie złożyli wymaganych przez spółdzielnię deklaracji członkowskich, uczestniczka traktuje wnioskodawców jako posiadaczy lokalu bez tytułu prawnego.Sąd Rejonowy w Gdyni postanowieniem z dnia 12 grudnia 1983 r. wniosek Haliny i Edwarda W. o ustanowienie odrębnej własności oddalił.W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy stwierdził, że małżonkowie Halina i Edward W. nie są współwłaścicielami, a tym samym nie są uprawnieni do zawarcia umowy o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Ustanowienie takiej własności może nastąpić w trybie sądowym w sprawach o dział spadku, zniesienie współwłasności nieruchomości i podział majątku dorobkowego. Skoro więc wnioskodawcy współwłaścicielami nie są, to wobec tego nie mogą w trybie sądowym żądać zniesienia współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokali. Jak dalej stwierdził Sąd Rejonowy, nie nastąpiło przekształcenie - ex lege - spółdzielczego prawa do lokalu na prawo odrębnej własności lokalu. Takie przekształcenie przewiduje art. 231 prawa spółdzielczego z dnia 16 września 1982 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) w sytuacji, gdy następuje likwidacja spółdzielni. Ponieważ jednak Morska Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa w G. nabyła własność domu mieszkalnego z prawem użytkowania wieczystego działki aktem notarialnym, to - zdaniem Sądu Rejonowego - nie nastąpiło przekształcenie posiadanego przez wnioskodawców prawa do lokalu w prawo odrębnej własności tego lokalu.Powyższe postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżyli wnioskodawcy. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1984 r. rewizję wnioskodawców oddalił, podzielając w całości argumentację Sądu Rejonowego.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego w Gdyni i o przekazanie sprawy wymienionemu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca obu postanowieniom rażące naruszenie przepisów prawa, w szczególności art. 387 k.p.c. oraz art. 153 i 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm.) w związku z art. 272 ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 214 ze zm.) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut naruszenia przez oba sądy powołanych wyżej przepisów jest uzasadniony. W rozważanej sprawie powodowie domagają się realizacji swego prawa jako członkowie Zrzeszenia Budowy Domków Jednorodzinnych (...) w G. Ich roszczenie oparte jest - jak to słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej - na mającym w sprawie zastosowanie przepisie art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach. Stosownie bowiem do art. 272 prawa spółdzielczego z dnia 16 września 1982 r. do roszczeń powstałych między członkami a spółdzielnią przed wejściem w życie prawa spółdzielczego stosuje się przepisy dotychczasowe. Zauważyć dodatkowo należy, że analogiczne prawo członków spółdzielni do domagania się przeniesienia na nich własności przydzielonych domów (prawa odrębnej własności lokali w budowanych przez spółdzielnie małych domach mieszkalnych wraz z prawami do działek) przewiduje nowe prawo spółdzielcze w art. 235 i 237. Aczkolwiek przepis art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. stanowi, że po przeprowadzeniu rozliczeń z członkami spółdzielcze zrzeszenie przenosi na nich własność domów jednorodzinnych, niemniej jednak podzielić należy pogląd wyrażony w rewizji nadzwyczajnej, że lege non distinguente w ramach tego przepisu mieszczą się również sytuacje, kiedy spółdzielcze zrzeszenie wybudowało małe domy mieszkalne w celu ustanowienia dla członków zrzeszenia odrębnej własności lokali. Zaznaczyć należy, że obecne prawo spółdzielcze wyraźnie tego rodzaju sytuacje przewiduje (art. 237).W świetle powyższych podstaw prawnych trafnie podkreśla skarżący, że po wybudowaniu takich domów spółdzielcze zrzeszenie ma prawny obowiązek przeniesienia na członków własności lokali i udziałów we współwłasności (użytkowaniu wieczystym) działki. Tym samym wnioskodawcy mogą domagać się w trybie sądowym zobowiązania spółdzielczego zrzeszenia do przeniesienia na nich własności lokalu. Tymczasem oba sądy rozważały sprawę w płaszczyźnie przepisów o zniesienie współwłasności w postępowaniu nieprocesowym, opierając swoje rozstrzygnięcie na tym, że powodowie nie są współwłaścicielami nieruchomości, a więc nie mogą w trybie sądowym żądać zniesienia współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokalu. Tymczasem w rozważanej sprawie przecież nie o taką sytuację chodzi, lecz o zupełnie inną sytuację prawną, jaką przewidywały przepisy art. 155-157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (a obecnie - przepisy art. 232-237 prawa spółdzielczego).W konsekwencji roszczenie powodów wynikające z art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. w ogóle nie zostało przez oba sądy rozpatrzone. Już więc z tej przyczyny zaskarżone wyroki nie mogą się ostać. Zauważyć dalej należy, że okoliczność, iż w tym czasie spółdzielcze zrzeszenie uległo likwidacji, a jeżeli chodzi o sporny budynek, przeniosło prawo własności do tego budynku oraz prawo użytkowania wieczystego działki na rzecz Morskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, nie może mieć istotnego w sprawie znaczenia. Stwierdzić bowiem należy, że Morska Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa przejęła jako następczyni prawna nie tylko majątek, ale także zobowiązania spółdzielczego zrzeszenia. W akcie notarialnym wyraźnie stwierdza się, że likwidator zrzeszenia przekaże Morskiej Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej aktywa i pasywa zrzeszenia związane z użytkowaniem wieczystym i własnością budynku protokołem zdawczo-odbiorczym. W związku z tym wnioskodawcy mogą żądać od spółdzielni przeniesienia na nich własności lokalu i stosownego udziału w użytkowaniu wieczystym działki. Umowa, którą zawarło spółdzielcze zrzeszenie z pozwaną Spółdzielnią, nie może - wbrew woli powodów - eliminować prawa przysługującego im z art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. Słusznie również zauważa rewizja nadzwyczajna, że w rozważanej sprawie nie może mieć zastosowania art. 153 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r., który to przepis stanowi, że z chwilą zakończenia likwidacji spółdzielni spółdzielcze prawo do lokalu przekształca się w prawo odrębnej własności, jeżeli dotyczy domu jednorodzinnego lub lokalu w małym domu mieszkalnym; w innych wypadkach wygasa.Stwierdzić należy, że w przepisie tym chodzi o likwidację spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, w której członkowie mieli spółdzielcze prawo do lokalu własnościowego lub domu jednorodzinnego. Z chwilą likwidacji takiej spółdzielni, spółdzielcze prawo do lokalu, w określonych w art. 153 ustawy sytuacjach, przekształca się w odrębną własność lokali. W prawie spółdzielczym z dnia 16 września 1982 r. odpowiednikiem przepisu art. 153 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. jest przepis art. 231, na który to przepis Sąd Wojewódzki powołuje się w uzasadnieniu orzeczenia. Oba jednak te przepisy umieszczone są w rozdziałach dotyczących spółdzielni budowlano-mieszkaniowych, a nie w rozdziałach dotyczących spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych. Pozostaje wreszcie do rozważenia, czy okoliczność, że w małym budynku mieszkalnym, w którym powodowie mieli otrzymać mieszkanie jako odrębną własność lokalu, znajduje się lokal użytkowy, sprzeciwia się realizacji ich prawa z art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. W tym zakresie skład orzekający rewizję nadzwyczajną podziela pogląd wyrażony w tej rewizji, że zastosowanie zasady przewidzianej w art. 135 § 2 k.c. w związku z art. 3 ust. 2 prawa lokalowego z dnia 10 kwietnia 1974 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55) i § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 152) nasuwa w konkretnym przypadku wątpliwości. Z wyjątkowego charakteru art. 135 § 2 k.c. wynika, że okoliczność, iż w małym domu mieszkalnym będącym współwłasnością osób fizycznych znajduje się lokal użytkowy, stoi na przeszkodzie wyodrębnieniu nieruchomości lokalowych w tym domu wtedy, gdy dla żadnego z potencjalnych właścicieli lokali mieszkalnych lokal użytkowy nie jest konieczny do wykonywania zawodu. Zasada ta, która znalazła szerszą wykładnię w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1980 r. III CZP 82/79 (OSNCP 1981, z. 1, poz. 1) dotyczy - zdaniem składu rozpoznającego rewizję nadzwyczajną - sytuacji, gdy ustanowienie odrębnej własności lokali następuje w drodze umowy, ugody sądowej, zniesienia współwłasności, działu spadku lub podziału majątku dorobkowego. Nie może mieć natomiast zastosowania - podobnie jak to jest przy ustanowieniu odrębnej własności lokali w małych domach stanowiących własność Państwa (patrz § 1 ust. 2 w związku z § 1 ust. 1 pkt 2 zarządzenia z dnia 15 września 1972 r. w sprawie sprzedaży przez Państwo niektórych lokali w małych domach mieszkalnych i domach wielomieszkaniowych - M.P. Nr 45, poz. 249), a także przy wyodrębnieniu takich lokali w państwowych domach wielomieszkaniowych, a obecnie również w takich domach nie stanowiących własności państwowej - do sytuacji unormowanej w art. 157 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach, a obecnie w art. 235 prawa spółdzielczego.Założeniem bowiem i celem zrzeszeń, a obecnie spółdzielni mieszkaniowej podejmującej budowę domów jednorodzinnych lub małych domów mieszkalnych (art. 232 i nast. prawa spółdzielczego), jest podejmowanie budowy takich domów przy pełnym pokryciu kosztów ich wzniesienia przez członków, aby po ich wybudowaniu przenieść na nich prawo własności. Na spółdzielni więc spoczywa prawny obowiązek dokonania przewłaszczenia na rzecz poszczególnych członków, a tym z kolei przysługuje prawo domagania się od spółdzielni przeniesienia na nich prawa własności przeznaczonego dla nich domu lub lokalu mieszkalnego. Okoliczność, że w planach budowy przewidziano w określonym małym domu mieszkalnym również lokal użytkowy przeznaczony na punkt handlowy lub usługowy dla osiedla tego typu domów, nie może sama przez się - abstrahując od celowości takich rozwiązań z punktu widzenia społeczno-gospodarczego - pozbawiać członków takiego domu realizacji ich praw.Za powyższym stanowiskiem przemawia również rozwiązanie przyjęte w art. 238 i nast. prawa spółdzielczego co do lokali użytkowych przewidujące m.in. przydzielenie takich lokali osobom fizycznym lub prawnym w ramach własnościowego prawa do lokalu.W konkluzji tych rozwiązań więc należy uznać, że okoliczność, iż w małym domu mieszkalnym wzniesionym przez spółdzielnię mieszkaniową, podejmującą budowę takich domów w celu ustanowienia na rzecz członków odrębnej własności lokali, znajduje się lokal użytkowy, nie pozbawia członków spółdzielni, dla których w takim domu mieszkanie przeznaczono, domagania się ustanowienia dla nich takiego prawa.Z tych przyczyn w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej orzeczono jak w sentencji wyroku, uznając równocześnie, że upływ terminu z art. 421 § 2 k.p.c. nie stał temu na przeszkodzie. Zaskarżone orzeczenie bowiem narusza podstawowe zasady prawa spółdzielczego dotyczące gospodarki mieszkaniowej, a ponadto zasady polityki mieszkaniowej Państwa, znajdującej między innymi wyraz w popieraniu budownictwa indywidualnego, a tym samym orzeczenie to narusza interes PRL.