III CZP 58/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława i Genowefy G. przeciwko Jerzemu i Janinie małż. G. o alimenty po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ostrołęce postanowieniem z dnia 12 listopada 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 301 k.p.c.:"Czy i jakie znaczenie dla zasady i zakresu obowiązku alimentacyjnego ma okoliczność przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), jeżeli przekazujący uzyskali pełne zaopatrzenie w ramach wynikających z przepisów tej ustawy?"uchwalił:Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych (art. 128 - 130, art. 132 k.r.o.) również wobec rolnika, który mimo pobierania emerytury znalazł się w niedostatku po przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy (art. 133 § 2, art. 135 k.r.o.). Uzasadnienie faktyczneW dniu 15.IX.1980 r. powodowie przekazali pozwanemu i jego żonie 11,52 ha gospodarstwa rolnego i w związku z tym pobierają z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych łączną emeryturę po 1.900 zł miesięcznie. Wyrokiem z dnia 16.IX.1981 r. Sąd Rejonowy w Przasnyszu przyznał każdemu z nich od pozwanego - będącego jednym z ich trojga samodzielnych dzieci - alimenty po 900 zł miesięcznie. Przy rozpoznawaniu rewizji pozwanego od tego wyroku powstało dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Poszukując odpowiedzi na przedstawione pytanie, nie można zapominać, że emerytura powinna zapewnić dożywotnio zaopatrzenie uprawnionemu po przepracowaniu przez niego ustawowej liczby lat i osiągnięciu określonego wieku. Ten zaopatrzeniowy charakter świadczeń wywołał w pracowniczym systemie emerytalnym potrzebę zastrzeżenia, że emerytura - obliczona tu od przeciętnych zarobków uprawnionego - w żadnym wypadku nie może być niższa od minimalnych zarobków, które należy uwzględnić przy obliczaniu podstawy wymiaru. Niska emerytura nie zawsze jest w stanie zapewnić środki umożliwiające pokrycie wszystkich aktualnie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. Temu, kto jest niezdolny do utrzymania się we własnym zakresie, potrzebne na to środki powinni dostarczyć krewni, obowiązani w myśl przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do jego alimentacji. Pod rządem ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) nie było przeto i nie ma wątpliwości, iż powinność dostarczenia emerytowi środków brakujących mu do zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb spoczywa na jego krewnych.Wzgląd na aktualne możliwości finansowe Państwa i cechy szczególne pracy w rolnictwie podyktował potrzebę uwarunkowania rozmiaru i zasad świadczeń w systemie emerytalnym rolników indywidualnych od efektów produkcyjnych osiąganych przez rolnika w okresie czynnej pracy zawodowej (por. art. 2,5 i 7 ustawy). Nawiązanie w ustawie z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) do konstrukcji świadczeniowych, właściwych pracowniczemu zaopatrzeniu emerytalnemu, wskazuje, że - mimo wynikających stąd odrębności - istnieje ścisła więź między pracowniczym ubezpieczeniem społecznym a systemem zaopatrzenia emerytalnego rolników indywidualnych.Odstępując w wielu wypadkach od zasad prawa cywilnego (np. w art. 44, 47-49), ustawodawca nie połączył powstania prawa do świadczeń z uwolnieniem krewnych od dostarczania - w warunkach określonych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym - rolnikowi dalszych środków utrzymania (art. 128, 129, 135 k.r.o.).Poglądu tego - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - nie osłabia wzmianka we wstępnej części ustawy, że wymienione tam świadczenia "zapewnią" rolnikowi zaopatrzenie na starość; preambuła nie zawiera przecież jakiejś skonkretyzowanej regulacji prawnej, lecz jako całość prezentuje tylko społeczno-polityczny aspekt towarzyszący wydaniu tego aktu normatywnego oraz przyczyny i cele jego wydania. Za tym zaś, iż wolą ustawodawcy i tym razem było nieodstępowanie od praktyki nie kwestionowanej w odniesieniu do osób podlegających pracowniczemu systemowi emerytalnemu, wyraźnie przemawiają względy socjalne. Z ogólnie wiadomym rozdrobnieniem indywidualnych gospodarstw rolnych wiąże się ich mała towarowość. Emerytury rolników indywidualnych uwarunkowane od towarowości prowadzonych dotąd gospodarstw rolnych z reguły są więc niższe od pracowniczych emerytur. Rolnik, któremu ten sui generis ekwiwalent pobierany od państwa za gospodarstwo rolne - ze względu na spadek sił do pracy przekazane następcy - nie daje środków wystarczających na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb (art. 133 § 2 k.r.o.), powinien mieć otwartą drogę do domagania się uzupełnienia mu tych środków od krewnych na zasadach wskazanych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.Rzecz jasna, że przy ocenie, czy mimo korzystania z zaopatrzenia emerytalnego uprawniony pozostaje w niedostatku (art. 133 § 2 k.r.o.), nie będzie można pominąć również tych korzyści, jakie przynosi mu użytkowanie działki przyzagrodowej i zatrzymane pomieszczenia mieszkalno-gospodarcze (art. 22 ustawy). Okoliczność, że wśród dzieci znajduje się także rolnik (art. 52, art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy), sama przez się nie zwalnia pozostałych od obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców i powinna być uwzględniona przy ocenie możliwości majątkowych i zarobkowych tego dziecka, które przejęło gospodarstwo rolne od uprawnionych do alimentacji (art. 129 k.r.o.).