III CZP 59/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rudnicki (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Piasecki, Z Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Anny i Romana B. przeciwko Józefowi i Janinie L. o eksmisję, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 3 września 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy członek spółdzielni mieszkaniowej typu lokatorskiego, zajmujący lokal na podstawie przydziału wydanego przez właściwy organ spółdzielni, może żądać eksmisji dorosłego członka rodziny, przydziałem tym objętego, opierając się wyłącznie na takich samych przesłankach, jakie uzasadniają żądanie eksmisji w stosunku między lokatorem, posiadającym przydział administracyjny, a jego domownikiem przydziałem tym objętym?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktycznePowodowie, z których powódka jest córką, a powód zięciem pozwanych, domagali się orzeczenia eksmisji pozwanych z mieszkania spółdzielczego położonego w W. przy ul. C. nr 36 m 2 składającego się z 3 pokoi, łazienki i przedpokoju. W uzasadnieniu tego żądania powodowie twierdzili, że uzyskali przydział tego mieszkania z tytułu członkostwa w Spółdzielni Mieszkaniowej, ale na skutek nasilających się nieporozumień, kłótni i awantur wywoływanych przez pozwanych wzajemne stosunki uległy takiemu pogorszeniu, że powodowie zmuszeni zostali do wyprowadzenia się z mieszkania, w którym pozostali pozwani.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i zarzucili, że nieporozumienia, do których doszło między stronami, wywoływali powodowie. Pozwani zamieszkali z powodami pod wpływem ich namowy, po zlikwidowaniu swojego 3-pokojowego mieszkania w P., w nadziei, że powodowie zapewnią im opiekę. W tym celu m.in. wręczyli powodom 50.000 zł, które powodowie zużyli na kupno samochodu, rejestrując go początkowo na nazwisko powoda i pozwanego, a później przerejestrowając tylko na pozwanego. Pozwani zaproponowali powodom zamianę mieszkania, nie mają bowiem innych możliwości urządzenia się, powodowie jednakże mimo początkowej zgody od zamiany takiej odstąpili.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 28.V.1980 r. uwzględnił powództwo przytaczając jako podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia art. 716 w zw. z art. 685 k.c. Przy rozpoznawaniu rewizji od tego wyroku Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, które sprecyzował w sformułowanym na wstępie pytaniu przedstawionym Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki sformułował pozostawione zagadnienie słusznie ściśle w nawiązaniu do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy, w której chodzi o eksmisję dorosłego członka rodziny z mieszkania spółdzielczego typu lokatorskiego, w tych więc granicach mieszczą się poniższe rozważania. Punktem ich wyjścia musi być wyjaśnienie, na podstawie jakiego stosunku prawnego dorosły członek rodziny zamieszkuje w mieszkaniu spółdzielczym osoby, której przysługuje spółdzielcze prawo do tego mieszkania. Decyduje o tym zawsze układ konkretnych okoliczności faktycznych sprawy, bez wyjaśnienia których nie jest możliwe prawidłowe jej rozstrzygnięcie.We wszystkich bowiem wypadkach, gdy do wspólnego zamieszkania członków rodziny dochodzi na podstawie umowy, postanowienia tej umowy mają decydujące znaczenie dla oceny powstałego stosunku prawnego. Trzeba przy tym pamiętać, że umowa taka wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również i te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.). Jak wynika przy tym z doświadczenia życiowego, treść umów zawieranych pomiędzy członkami rodziny najczęściej wymaga ustalenia rzeczywistej woli stron, zazwyczaj bowiem umowom takim towarzyszy wzajemne zaufanie, oparte na więzach rodzinnych, wskutek czego rzadko tylko przybierają one postać umów pisemnych, zawierających mniej czy bardziej dokładne postanowienia. Dlatego też szczególna rola przypada wówczas regule interpretacyjnej, według której oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Należy przy tym raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu (art. 65 k.c.). W wypadkach takich bardzo często ma się do czynienia z oświadczeniem woli wyrażonym przez określone zachowanie, ujawniające wolę osoby w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). Ilustracją tego jest stan faktyczny niniejszej sprawy, w której według ustaleń Sądu Rejonowego strony umówiły się, że zamieszkają razem w mieszkaniu spółdzielczym, którego przydział miała otrzymać powódka. Postanowienie takie i - najprawdopodobniej - zameldowanie w ówczesnym mieszkaniu powódki pozwanego, umożliwiło uzyskanie przez powodów odpowiednio większego mieszkania spółdzielczego, dlatego też pozwani wyzbyli się swojego mieszkania i strony zamieszkały wspólnie po przydzieleniu powódce lokalu spółdzielczego, w którym powodowie zajęli jeden pokój. Fakt, że strony zawierając tego rodzaju umowę nie przewidziały, że dojdzie pomiędzy nimi do nieporozumień i konieczności oddzielnego zamieszkania i nie zastrzegły postanowień w tym względzie, nie zwalnia sądu od poczynienia ustaleń w tym przedmiocie przy zastosowaniu omówionych wyżej reguł interpretacyjnych. Nie ma bowiem żadnych przepisów prawnych, które by w omawianej sytuacji uzależniały ex lege, podobnie jak to czyni art. 37 prawa lokalowego w stosunku do lokali podlegających temu prawu, żądanie opróżnienia przez dorosłego członka rodziny lokalu zajmowanego przezeń w mieszkaniu spółdzielczym od spełnienia określonych przesłanek. Jednakże dorosły członek rodziny może mieć własne prawo do zajmowanego przez niego pomieszczenia, oparte na stosunku prawnym łączącym go z osobą, której przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu. Stosunek ten może, w określonej sytuacji faktycznej będącej przedmiotem niniejszej sprawy, sprzeciwiać się bądź to w ogóle, bądź to w sposób ograniczony (np. czasowy, z zastrzeżeniem świadczenia wzajemnego itp.) orzeczeniu eksmisji. Naruszałoby bowiem art. 65 k.c. uznanie, że objęte wszakże wolą obu stron zlikwidowanie przez pozwanych własnego mieszkania i uzyskanie mieszkania o większym metrażu tylko dzięki zgodzie pozwanych na wspólne zamieszkanie nie ma znaczenia dla oceny woli stron co do skutków likwidacji łączącego ich stosunku prawnego. Gdyby jednak nawet tak było, do przyjęcia czego nie ma żadnych podstaw, to i tak zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) mogłyby się sprzeciwiać orzeczeniu eksmisji pozwanych. Nie stoi temu bynajmniej na przeszkodzie art. 716 k.c. Przede wszystkim tylko czysto prekaryjny (grzecznościowy, pozaprawny) stosunek mógłby być podstawą żądania natychmiastowego zwrotu lokalu, a w przypadku użyczenia (art. 710 i nast. k.c.) nawet używanie rzeczy w sposób określony w art. 716 k.c. nie zawsze stanowi podstawę do bezwarunkowego żądania zwrotu rzeczy. Wreszcie uznanie umowy zawartej przez strony w niniejszej sprawie za umowę użyczenia budziłoby wątpliwości zasadniczej natury ze względu na okoliczności faktyczne towarzyszące umowie, rzutujące na ocenę jej charakteru.