III CZP 7/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski. Sędziowie SN R. Czarnecki, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ewy S. przeciwko Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w S. o ustalenie nieistnienia należności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 17 grudnia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osoby bliskie, pozostające na utrzymaniu zmarłego pracownika, ostatnio zatrudnionego w przedsiębiorstwie lasów państwowych, mogą być zaliczone do osób, o których mowa w § 3 ust. 2 pkt 1, uprawnionych do uiszczenia czynszu określonego w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179)?"podjął następującą uchwałę:Czynsz najmu według zasad określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179) opłacają także osoby bliskie zmarłego pracownika stałego państwowego gospodarstwa leśnego, które pozostawały z nim we wspólnym gospodarstwie domowym lub były na utrzymaniu pracownika bezpośrednio przed jego śmiercią.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Stefan S. z tytułu zatrudnienia w Okręgowym Zarządzie Lasów Państwowych w S. dnia 17 kwietnia 1975 r. uzyskał przydział mieszkania funkcyjnego w domu przy ulicy Koszalińskiej nr 76 w A. i zamieszkał w nim razem z żoną i trojgiem dzieci.Małżeństwo jego wyrokiem z dnia 30 września 1975 r. rozwiązane zostało przez rozwód, a w dniu 28 października 1976 r. Stefan S. zmarł.Jego rozwiedziona małżonka Ewa S. zawarła ponownie związek małżeński i ze swym drugim mężem oraz trojgiem dzieci z pierwszego małżeństwa dotychczas zamieszkuje w lokalu funkcyjnym, którego dysponentem jest Okręgowy Zarząd Lasów Państwowych w S.Po wejściu w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179) dysponent lokalu na podstawie § 4 rozporządzenia podwyższył czterokrotnie obciążający Ewę S. czynsz najmu i wezwał ją do uiszczenia należności za korzystanie z lokalu funkcyjnego w kwocie 2.768 zł miesięcznie.Podnosząc zarzut wadliwej interpretacji § 4 rozporządzenia Ewa S. wytoczyła powództwo o ustalenie, że należność Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w S., wynikająca z podwyżki czynszu najmu, nie istnieje, przy czym twierdziła, że Stefan S. do dnia swej śmierci pozostawał z pozwanym w stosunku pracy, wobec czego jego dzieci i inne osoby bliskie stale z nim zamieszkujące nie mogą być w gorszej sytuacji od członków rodziny zmarłego emeryta lub rencisty.Wyrokiem z dnia 9 września 1985 r. Sąd Rejonowy w Szczecinku ustalił, że wynikająca z zastosowania § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. należność pozwanego nie istnieje.Zdaniem Sądu Rejonowego, nie można traktować powódki jak osoby nieuprawnionej do zajmowania mieszkania funkcyjnego, skoro zgodnie z brzmieniem § 22 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152) osoba rozwiedziona zachowuje prawo do dalszego zamieszkiwania w lokalu funkcyjnym, aż do czasu uzyskania innego lokalu.Stefan S. pozostawił także troje dzieci, które z mocy § 3 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. opłacają czynsz najmu według zasad określonych w załączniku do tego rozporządzenia, Nadto istnieje domniemanie, że w chwili śmierci Stefan S. był inwalidą.Rozpoznając wniesioną od tego wyroku rewizję pozwanego Sąd Wojewódzki w Koszalinie powziął wątpliwość, czy osoby bliskie zmarłego pracownika mogą korzystać z uprawnień określonych w § 3 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia, przysługujących osobom bliskim zmarłego emeryta lub rencisty, przy czym wyraził pogląd, że literalna wykładnia tego przepisu prowadziłaby do powstania nieuzasadnionych społecznie różnic, niekorzystnych dla osób bliskich pracownika zmarłego w czasie wykonywania pracy.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179) reguluje w sposób samodzielny i zupełny obowiązek uiszczania opłat czynszowych za korzystanie z lokali w budynkach położonych na terenie wymienionych w nim jednostek, przy czym zgodnie z art. 51 praw lokalowego wszystkie te lokale uważa za funkcyjne.Wysokość czynszu najmu uzależniona została od spełnienia przez najemców ściśle określonych w rozporządzeniu warunków, według których można wyodrębnić trzy grupy osób zajmujących lokale funkcyjne: osoby uprawnione zamieszkiwania w lokalach funkcyjnych, osoby zrównane z nimi pod względem wysokości czynszu najmu i osoby nieuprawnione do korzystania z mieszkań funkcyjnych.Najemcy zaliczeni do dwóch pierwszych grup opłacają czynsz najmu według stawek przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 38, poz. 174), z wyjątkiem najemców lokali położonych na terenie państwowego gospodarstwa leśnego, którzy opłacają czynsz według stawek określonych w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r.Osoby nieuprawnione do korzystania z mieszkań funkcyjnych, niezależnie od ich położenia, opłacają czynsz najmu według stawek przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne i użytkowe, czterokrotnie zwiększonych za lokale mieszkalne i dwukrotnie za użytkowe.Skoro o wysokości czynszu najmu decyduje przynależność najemcy do jednej z tych grup, do rozważenia pozostają kryteria pozwalające na ustalenie, do której z grup należą osoby bliskie pracownika zmarłego w czasie trwania stosunku pracy. Treść art. 50 ust. 2 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55), według którego mieszkania funkcyjne przydzielone są na czas wykonywania funkcji uzasadniającej zajmowanie takiego mieszkania, wyłącza osoby bliskie zmarłego pracownika z grupy osób uprawnionych do zajmowania lokali funkcyjnych.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152) określa jedynie warunki przydziału, zajmowania i opróżniania mieszkań funkcyjnych, nie narusza postanowień art. 50 prawa lokalowego, lecz przeciwnie w § 20 nakłada na zakład pracy obowiązek cofnięcia przydziału mieszkania i nakazania jego opróżnienia w razie ustania stosunku pracy lub warunków uzasadniających dalsze zajmowanie lokalu funkcyjnego.Z § 22 ust. 2 rozporządzenia wynika, że prawo osoby rozwiedzionej do zamieszkiwania w lokalu funkcyjnym ma charakter pochodny, gdyż uzależnione jest od posiadania przydziału na ten lokal przez drugie z byłych małżonków.Małżonek najemcy lokalu funkcyjnego nie korzysta z unormowania zawartego w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego i nie nabywa samodzielnego prawa do zajmowania tego lokalu, a po śmierci najemcy nie może wstąpić w stosunek najmu z mocy art. 691 k.c., albowiem z chwilą śmierci najemcy wygasa stosunek pracy i związany z nim najem mieszkania funkcyjnego, wymagający spełniania przez najemcę określonych w ustawie wymagań.Osoby bliskie zmarłego pracownika mają jedynie prawo do lokalu zamiennego, po wskazaniu którego obowiązane są do opróżnienia mieszkania funkcyjnego - § 22 ust. 1 rozporządzenia z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r., regulując sprawy czynszów najmu, z grupy osób nieuprawnionych do zajmowania lokali funkcyjnych wyodrębniło osoby, które zrównało co do wysokości czynszu z osobami uprawnionymi do zajmowania mieszkań funkcyjnych.Do osób tych między innymi zalicza byłych pracowników państwowych gospodarstw rolnych, państwowych przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa i państwowego gospodarstwa leśnego, jeżeli uprawnienie do emerytury lub renty nabyli w czasie zatrudnienia w tych jednostkach, a w razie ich śmierci osoby bliskie, które pozostawały z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym lub były na utrzymaniu pracownika bezpośrednio przed jego śmiercią (§ 2 ust. 2 pkt 1 i § 3 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia).Przepisy te nie wymieniają wprost osób bliskich pracownika zmarłego przy pracy, jednakże zamiarem ustawodawcy nie było odstąpienie od uprzywilejowania tych osób, jakiemu dał wyraz w § 22 ust. 1 rozporządzenia z dnia 26 czerwca 1974 r., przyznając im prawo do lokalu zamiennego, nie przysługujące osobom bliskim emeryta lub rencisty, lecz zrównania uprawnień osób bliskich emeryta lub rencisty z uprawnieniami osób bliskich zmarłego pracownika w zakresie wysokości obciążającego ich czynszu najmu. Za taką wykładnią przemawia zwrot "lub były na utrzymaniu pracownika bezpośrednio przed jego śmiercią", zawarty zarówno w przepisie § 2 ust. 2 pkt 1, jak i w przepisie § 3 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r.Przeciwko wykładni ograniczającej unormowania zawarte w § 2 ust. 2 pkt 1 i § 3 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia do osób bliskich emeryta i rencisty przemawiają konsekwencje jej stosowania, a mianowicie w sytuacji, gdy pracownik uległ wypadkowi w czasie pracy i zakwalifikowano go do jednej z grup inwalidztwa, a następnie w wyniku innych schorzeń zmarł, to jego osoby bliskie do czasu wskazania im pomieszczenia zastępczego uprawnione są do opłacania czynszu najmu za zajmowane mieszkanie funkcyjne według stawek podstawowych.Jeśli natomiast skutki wypadku okażą się tak ciężkie, że spowodują zgon pracownika, to członkowie jego rodziny do czasu wskazania im lokalu zamiennego musieliby opłacać czterokrotnie wyższy czynsz najmu.Brak jest logicznego i społecznego uzasadnienia do akceptowania takiego zróżnicowania uprawnień osób bliskich zmarłego pracownika i osób bliskich zmarłego emeryta lub rencisty, sprzecznego z zasadą ochrony rodziny pracownika zmarłego w czasie trwania stosunku pracy.Obowiązek opróżnienia mieszkania funkcyjnego przez osoby nieuprawnione do jego zajmowania obciąża w równym stopniu osoby bliskie zmarłego emeryta lub rencisty, jak również osoby bliskie zmarłego pracownika i w jednakowym stopniu działają w stosunku do nich względy ekonomiczne oraz społeczne, które zadecydowały o podstawie wymiaru należnego od nich czynszu najmu.Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.