III CZP 84/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: C. Żuławska, T. Żyznowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny D. przeciwko państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń w K. i Mieczysławowi B. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 12 czerwca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Sąd II instancji może objąć kognicją rewizyjną na podstawie art. 381 § 2 k.p.c. nie zaskarżoną część wyroku obejmującą jedno z roszczeń powoda, zasądzone wprawdzie z uwzględnieniem treści art. 321 § 2 k.p.c., ale w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania w sytuacji, gdy rewizja dotyczy tej części orzeczenia, w której zostało częściowo oddalone żądanie odnoszące się do innego roszczenia pozwu?"podjął następującą uchwałę:W sprawie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, w której sąd pierwszej instancji zasądził - na podstawie art. 321 § 2 k.p.c. - zadośćuczynienie pieniężne w wysokości przekraczającej żądanie, a powód w złożonej rewizji zakwestionował tylko zasadność oddalenia żądania ustalenia odpowiedzialności za szkody mogące na skutek wyrządzonego czynu powstać w przyszłości, sąd rewizyjny władny jest - stosownie do art. 381 § 2 k.p.c. - orzec w zakresie zadośćuczynienia, jeżeli sąd pierwszej instancji przyznał je w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania. Uzasadnienie faktycznePowódka, Janina D. - po ostatecznym sprecyzowaniu żądania pozwu skierowanego przeciwko pozwanym: Mieczysławowi B. (sprawcy wypadku komunikacyjnego) i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w K. wnosiła o solidarne zasądzenie od tych pozwanych kwoty 5.000.000 zł tytułem zadośćuczynienia z odsetkami, renty wyrównawczej oraz ustalenia, że pozwani odpowiadają za następstwa wypadku z dnia 7 marca 1989 r., jakie mogą ujawnić się w przyszłości u poszkodowanej.Pozwani nie uznali powództwa. Twierdzili, że dotychczas wypłacone powódce świadczenia zaspokajają jej uzasadnione roszczenia w całości.Wyrokiem z dnia 27 lutego 1991 r. Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powódki 5.200.000 zł tytułem zadośćuczynienia, kwotę 7.437.635 zł obejmującą rentę za okres od dnia wypadku do dnia 1 marca 1991 r., i od tej daty rentę bieżącą po 438.500 zł miesięcznie z odsetkami; oddalił powództwo w pozostałym zakresie, a w całości żądanie dotyczące ustalenia odpowiedzialności na przyszłość za mogące się ujawnić następstwa wypadku.Na podstawie ustaleń przytoczonych w uzasadnieniu tego wyroku Sąd orzekający wyraził zapatrywanie, że rodzaj doznanych przez powódkę obrażeń, ich trwałe następstwa oraz doznane cierpienia fizyczne i psychiczne uzasadniają ustalenie zadośćuczynienia pieniężnego w wysokości 6.500.000 zł. Po zaliczeniu wypłaconego powódce przez pozwany Zakład Ubezpieczeń świadczenia na poczet zadośćuczynienia Sąd orzekający przyznał powódce z tego tytułu kwotę 5.200.000 zł z ustawowymi odsetkami. Ustalona i zasądzona na rzecz powódki w zróżnicowanej wysokości renta stanowi różnicę między wartością osobistej pracy powódki związanej z prowadzonym przez nią gospodarstwem rolnym a wysokością renty otrzymywanej z Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. Okoliczność, że kontynuowanie przez powódkę leczenia może zapobiec nasilaniu się dolegliwości i pogorszeniu stanu zdrowia uznał za wystarczającą - w ocenie Sądu Wojewódzkiego podstawę - do oddalenia powództwa o ustalenie odpowiedzialności pozwanych za następstwa wypadku, jakie mogą ujawnić się w przyszłości u poszkodowanej.Rewizję złożyła powódka. Skarżąca, z powołaniem się na podstawę rewizyjną przewidzianą w art. 368 pkt 4 k.p.c., zaskarżyła wyrok w zakresie oddalającym żądanie o ustalenie. Powódka wnosiła o zmianę wyroku w zaskarżonej części i uwzględnienie żądania o ustalenie, ewentualnie o uchylenie w tym zakresie wyroku i przekazanie sprawy w uchylonym zakresie do ponownego rozpoznania.Rozpoznając rewizję Sąd Apelacyjny przedstawił do rozstrzygnięcia przytoczone zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawy zaskarżenia orzeczeń sądu pierwszej instancji, wydanych co do istoty sprawy w postępowaniu cywilnym zostały szczegółowo określone (art. 368 k.p.c.). Tak szczegółowa regulacja ma oddziaływać dodatnio - jak się podkreśla w literaturze przedmiotu - zarówno na działalność sądu pierwszej instancji, jak i sądu odwoławczego, a także na czynności w procesie stron i innych uczestników postępowania. Sąd pierwszej instancji dysponuje bowiem wyraźnymi miernikami swego postępowania i orzekania z punktu widzenia ich zaskarżalności. Dlatego może skutecznie eliminować błędy postępowania wpływające niekorzystnie na legalność i zasadność rozstrzygnięcia, wywołujące potrzebę zaskarżenia wydanego orzeczenia. Konfrontując treść i motywy zapadłego rozstrzygnięcia z przewidzianymi w ustawie podstawami zaskarżenia, każdy z podmiotów zainteresowany zaskarżeniem orzeczenia może stwierdzić, czy w konkretnym wypadku zachodzi rzeczywista podstawa zaskarżenia orzeczenia. Kodeks postępowania cywilnego nakłada na skarżącego obowiązek oparcia rewizji na ustawowych podstawach rewizyjnych. Sąd rewizyjny jest w zasadzie - poza wyjątkami w ustawie określonymi - związany podanymi w rewizji przez skarżącego jej podstawami i sprawowaną kontrolą zaskarżonego orzeczenia ogranicza do podstaw w rewizji podanych. Powyższa zasada związania sądu rewizyjnego podstawami skargi rewizyjnej została ograniczona wskazanymi w art. 381 § 1 k.p.c. okolicznościami z urzędu przez tenże sąd uwzględnianymi, niezależnie od charakteru rozpoznawanej sprawy. Natomiast art. 381 § 2 k.p.c. wprowadza pełny zakres kontroli sądu rewizyjnego w kategoriach spraw w tymże przepisie wskazanych. Wyodrębnienie tych spraw nastąpiło na podstawie kryterium przedmiotowego, tj. w zależności od rodzaju sprawy. Zgłoszone w pozwie roszczenia: o zadośćuczynienie, rentę i ustalenie odpowiedzialności pozwanych za następstwa wypadku, jakie mogą się ujawnić u poszkodowanej w przyszłości, mają wspólne źródło w czynie niedozwolonym, wyrządzającym powódce szkodę. Powódka w złożonej skardze rewizyjnej zakresem zaskarżenia objęła oddalenie jej żądania o ustalenie odpowiedzialności za szkody mogące powstać w przyszłości. Należne powódce zadośćuczynienie zostało zasądzone ponad żądanie przy zastosowaniu art. 321 § 2 k.p.c. Wykładnia art. 381 § 2 k.p.c. o niewiązaniu w takim wypadku sądu rewizyjnego wnioskami i podstawami rewizyjnymi powinna być zatem zharmonizowana z zakresem, który w myśl art. 321 § 2 k.p.c. stanowi przedmiot rozpoznania sądu pierwszej instancji w sprawie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Odmienne założenie byłoby wyrazem niekonsekwencji, którą w omawianych sprawach wyeliminował w przytoczonych przepisach ustawodawca. Nie istnieją zatem - w świetle obecnie obowiązujących art. 321 § 2 i art. 381 § 2 k.p.c. - podstawy do odmiennego traktowania tego rodzaju spraw w pierwszej i drugiej instancji. Aktualny stan prawny jest wyrazem narastającej w orzecznictwie tendencji, aby przedmiotem rozpoznania objąć cały stosunek prawny, z którego wynikają poszczególne żądania i zasądzić całe, rzeczywiście należne poszkodowanemu, świadczenie. Mianowicie, w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1957 r. I CO 40/56 (OSN 1958, z. 1, poz. 4) - wydanej w czasie obowiązywania art. 329 § 2 k.p.c. z 1939 r. - Sąd Najwyższy dał wyraz zapatrywaniu, że w sprawie objętej powoływanymi art. 329 § 2 k.p.c. (obecnie art. 321 § 2 k.p.c.), gdzie sąd orzeka o całości roszczeń wynikających z ustalonego stanu faktycznego (niezależnie od żądania strony), wydane orzeczenie sądu ma prawomocność materialną co do całości roszczenia, wynikającego z podstawy faktycznej sporu. W uchwale wydanej także w składzie 7 sędziów z dnia 24 maja 1960 r. I CO 5/60 (OSN 1961, z. 1, poz. 3) Sąd Najwyższy stwierdził, że wniesienie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg przedawnienia roszczeń nie ujawnionych w żądaniu pozwu, jeżeli twierdzenia faktyczne pozwu obejmują istotne elementy usprawiedliwiające roszczenie. Podstawowa teza tejże uchwały nie straciła na aktualności i pod rządem obowiązującego k.p.c. Na wzajemny związek roszczeń w procesie o odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, czyli tzw. szkód na osobie, zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 17 kwietnia 1970 r. III PZP 34/69 (OSNCP 1970, z. 12, poz. 217) i jednocześnie wskazał, że sąd orzekający z urzędu może ustalić odpowiedzialność za mogące się ujawnić w przyszłości szkody. Podstawą takiego ustalenia będzie art. 321 § 2 k.p.c. pozwalający - w sprawach o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym - wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem. Zgodnie przyjmuje się, że przewidziane w art. 321 § 2 k.p.c. roszczenia zostały określone orientacyjnie i minimalnie. Natomiast sąd orzekający obowiązany jest zasądzić stronie to, co jej w całości w granicach stanu faktycznego sprawy przysługuje. Sprawując w ramach art. 381 § 2 k.p.c. kontrolę legalności i zasadności orzeczenia sądu pierwszej instancji, sąd rewizyjny władny jest rozpoznać sprawę w szerszym zakresie niż to wynika z wniosków rewizji powoda. Zaskarżenie rozstrzygnięcia o jednym żądaniu powoduje kontrolę rewizyjną rozstrzygnięcia także co do pozostałych żądań, w tym także kontrolę, czy sąd pierwszej instancji - wbrew wynikom postępowania - nie orzekł o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub przyznał je w rozmiarze mniejszym niż należało. Odmienne zapatrywanie prowadziłoby do nadmiernego zawężenia granic kongnicji sądu rewizyjnego w sprawach, w których nie działa zasada związania tego sądu granicami rewizji (art. 381 § 2 k.p.c.). Istota bowiem uprzywilejowania, przewidziana w powołanym przepisie, polega właśnie na tym, że sąd drugiej instancji może orzec bardziej korzystnie na rzecz strony powodowej niż wnioskowała to ona w złożonej rewizji, jeżeli znajduje to uzasadnienie w okolicznościach faktycznych sprawy i w obowiązującym prawie materialnym. Dążeniu do usunięcia stanu niepewności i zapewnienia realizacji funkcji kompensacyjnych świadczeń odszkodowawczych sprzyja obowiązek rozpatrywania przez sądy obu instancji całości roszczeń odszkodowawczych wynikających z czynu niedozwolonego. Te względy również przemawiają za celowością przyjęcia określonych w uchwale granic rozstrzygnięcia przez sąd rewizyjny. Z powyższych przyczyn i po zawężeniu oraz skonkretyzowaniu treści odpowiedzi do zagadnień niezbędnych do rozstrzygnięcia tej sprawy, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.