III CZP 85/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek (sprawozdawca)Sędziowie SN: Ł. Grygołajtys, Z. Świeboda. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teresy T. przeciwko (...) Przedsiębiorstwu Budownictwa Ogólnego w S., (...) Przedsiębiorstwu Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych, Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektoratowi w S. o podwyższenie renty po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 4 lipca 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osoba, która nabyła prawo do renty z ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 63 i 117 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z 14 grudnia 1982 r. ma obowiązek - przed dochodzeniem podwyższenia renty zasądzonej przed wejściem w życie tej ustawy od odpowiedzialnych za wypadek jednostek gospodarki uspołecznionej - złożyć wniosek o rentę na podstawie tejże ustawy?"podjął następującą uchwałę:Poszkodowany nie może skutecznie dochodzić od osoby cywilnie odpowiedzialnej podwyższenia renty (art. 907 § 2 k.c.) w tej części, w której podlegałaby ona wyrównaniu świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Wyrokiem z dnia 29 lutego 1968 r. b. Sąd Powiatowy w Szczecinie zasądził od pozwanych (...) Przedsiębiorstwa Budownictwa Ogólnego w S. i (...) Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych solidarnie na rzecz powódki Teresy T. rentę w kwocie po 1.800 zł miesięcznie, w związku z wypadkiem zaistniałym w czasie odbywania praktyki zawodowej. Renta ta została podwyższona w 1986 r. do kwoty po 4.238 zł miesięcznie. Stan zdrowia powódki nie uległ poprawie, dlatego też wystąpiła ona z kolejnym żądaniem o podwyższenie renty. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka otrzymuje z PZU rentę w kwocie 12.064 zł kwartalnie, renty z ubezpieczenia społecznego nie otrzymuje, zaś jej zarobki kształtowały się w granicach 38.000 zł miesięcznie. Przy tych ustaleniach Sąd Rejonowy podwyższył rentę do kwoty 32.550 zł miesięcznie, uznając, że zachodzą przesłanki z art. 907 § 2 k.c. Sąd ten uznał też, że okoliczność, iż powódka nabyła uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie wpływa na zakres jej uprawnień, gdyż nie ma przepisu, który nakładałby na nią obowiązek uprzedniego dochodzenia tych świadczeń. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Problem wzajemnego stosunku świadczeń przewidzianych w prawie cywilnym i w przepisach o ubezpieczeniach społecznych nie jest nowy. W różnych kontekstach był już podejmowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Najczęściej chodziło o odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie wszczęcie postępowania dotyczącego przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego uzasadnia zawieszenie postępowania cywilnego. Ostatecznie ukształtował się pogląd, że podstawę zawieszenia postępowania z powodu toczącego się postępowania przed sądem ubezpieczeń społecznych stanowi art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. (por. postanowienie SN z dnia 19 października 1966 r. - OSNCP 1967, z. 7-8, poz. 129). To samo należało odnieść do sytuacji, gdy postępowanie toczyło się przed organami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W postanowieniu z dnia 23 listopada 1962 r. I PZ 41/62 (OSNCP 1964, z. 1, poz. 7) Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że potrzeba orzeczenia przez właściwy organ ubezpieczeniowy o uprawnieniach powoda do renty inwalidzkiej nie uzasadnia zawieszenia postępowania sądowego w sprawie o odszkodowanie w zakresie roszczeń powoda z tytułu utraconych zarobków oraz z tytułu zadośćuczynienia, ponieważ w tym zakresie rozstrzygnięcie sprawy nie zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia organu ubezpieczeniowego. W tym też kierunku ostatecznie wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1963 r. III PO 6/62 (OSNCP 1964, z. 6, poz. 87).Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne podjął natomiast wprost Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 października 1961 r. II CR 251/61 (OSPiKA 1962, z. 12, poz. 324). W sprawie, w której poszkodowany dochodził pełnej renty od odpowiedzialnego Skarbu Państwa na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że jeżeli powód "(...) nie korzysta ze świadczeń ubezpieczeniowych i o takie świadczenia się w ogóle nie ubiega, sąd nie może zobowiązać do złożenia wniosku o świadczenie rentowe oraz uzależnić przyznania dochodzonego przez powoda odszkodowania od uprzedniego zgłoszenia wniosku i przesądzenia przez właściwe organy rentowe istnienia bądź też nieistnienia uprawnień do świadczeń ubezpieczeniowych".Stanowisko to nie może być uznane za trafne z następujących powodów:Po pierwsze, charakter prawny świadczeń z ubezpieczenia społecznego wskazuje, że stanowią one źródło korzyści dla poszkodowanego, jeżeli spełnia on przesłanki uprawniające do tych świadczeń. Świadczenia te przysługują wówczas z mocy prawa, ZUS zaś decyzją mającą charakter deklaratywny jedynie ustala, czy w świetle obowiązujących przepisów spełnione są warunki do uzyskania określonego świadczenia, a w przypadku ich spełnienia ustala jego wysokość. Po wtóre, o pierwszeństwie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a w szczególności renty z ubezpieczenia społecznego przed rentą należną według prawa cywilnego przemawia też fakt, że pierwsze wypłacane są z funduszy ogólnospołecznych. Po trzecie, zasada compensatio lucri cum damno ma na celu zapobieżenie tworzenia się lepszej sytuacji majątkowej poszkodowanego od tej, w jakiej znajdowałby się on, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Wprawdzie prawo do renty z ubezpieczenia społecznego chroni interesy majątkowe ubezpieczonego (poszkodowanego), a nie interesy sprawcy szkody, wszakże sprawca szkody ma wynagrodzić szkodę rzeczywiście poniesioną. Powyższe uzasadnia sformułowanie następującego wniosku: poszkodowany nie może dochodzić od cywilnie odpowiedzialnej osoby tej części odszkodowania (renty) z tytułu szkody podlegającej wyrównaniu świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. Teza ta jest aktualna także wówczas, gdy uprawnienie do świadczeń z ubezpieczenia społecznego zrodziło się dopiero po powstaniu szkody, w wyniku zmian dokonanych w stosownych przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.