III CZP 9/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, Ł. Grygołajtys (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana C. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektorat w L. o ustalenie stosunku prawnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 11 stycznia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie nieistnienia obowiązku uiszczenia składki z obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego?II. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie - czy nieuiszczenie składki ubezpieczenia AC, przy zapłacie w pełnej wysokości w obowiązującym terminie składki za pozostałe ubezpieczenia (OC i NW), daje podstawę do uznania, że właściciel samochodu w sposób dorozumiany zrezygnował z ubezpieczenia AC?"podjął następującą uchwałę:I. Posiadacz pojazdu mechanicznego może w drodze sądowej żądać ustalenia nieistnienia lub istnienia w mniejszej wysokości obowiązku uiszczenia składki z ustawowego ubezpieczenia komunikacyjnego (art. 2 k.p.c.).II. Zwolnienie w danym roku kalendarzowym z obowiązkowego ubezpieczenia auto-casco pojazdu mechanicznego, który nie jest używany w celach zarobkowych, następuje jedynie wówczas, gdy posiadacz pojazdu, w terminie do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego, opłaci składkę za obowiązkowe ubezpieczenie OC i NW oraz złoży jednocześnie oświadczenie o rezygnacji z ubezpieczenia auto-casco na blankiecie składki PZU (§ 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 30, poz. 166).Uzasadnienie faktycznePowód wystąpił przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektorat w L. o ustalenie, że należność w kwocie 1.900 zł z tytułu ubezpieczenia auto-casco samochodu osobowego nie istnieje.Pozwany, wnosząc o oddalenie powództwa, zarzucił, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej, gdyż roszczenie, ze względu na przedmiot sporu, należy do drogi postępowania administracyjnego.Wyrokiem z dnia 16 maja 1984 r. Sąd Rejonowy w Lublinie uwzględnił powództwo i ustalił, że w dniu 31 grudnia 1982 r. powód wpłacił całoroczną składkę ubezpieczeniową na następny rok za obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC) i następstw nieszczęśliwych wypadków (NW), działając w przekonaniu, że został w ten sposób zwolniony od ubezpieczenia auto-casco (AC) stosownie do § 5 art. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166). Sąd Rejonowy podzielił stanowisko powoda i uznał, że zapłata w pełnej wysokości składki ubezpieczenia OC i NW w przepisanym terminie świadczy o rezygnacji z ubezpieczenia AC. Właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd, gdyż spór dotyczy zawarcia umowy ubezpieczenia auto-casco, a więc ma charakter cywilny.W rewizji od tego wyroku pozwany wnosi o jego uchylenie i odrzucenie pozwu bądź o zmianę wyroku i oddalenie powództwa. Rewizja zarzuca nierozważenie, że przekazanie składek z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia do egzekucji administracyjnej (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm.) i stosowanie do tych składek odpowiednio przepisów o zobowiązaniach podatkowych (art. 7 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych - Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm.) powoduje, że decyzje PZU w zakresie składek są typowymi decyzjami administracyjnymi, które zgodnie z art. 196 § 2 pkt 11 k.p.a. mogą być zaskarżone do sądu administracyjnego. Merytorycznie pozwany zarzuca naruszenie § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 166) wobec tego, że powód nie złożył oświadczenia o rezygnacji z AC na blankiecie wpłaty składki dla PZU.W związku z rewizją pozwanego Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Dla decydującej o dopuszczalności drogi sądowej oceny charakteru sprawy w płaszczyźnie art. 1 k.p.c. rozstrzygające znaczenie ma przedmiot procesu i podany przez powoda stan faktyczny. Powództwo zmierza do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego - umowy ubezpieczenia auto-casco, a więc skutek prawny dotyczy stosunku prawnego cywilnego. Stosunek prawny ubezpieczenia (ustawowego i umownego) jest bowiem stosunkiem prawa cywilnego. Ustawa z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357 - obecnie ustawa z dnia 20 września 1984 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 242), jak również wydane na podstawie art. 5 ust. 4 i art. 6 ust. 1 tej ustawy rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. z 1981 r. Nr 30, poz. 166; zm.: Dz. U. z 1983 r. Nr 73, poz. 325; obecnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. - Dz. U. Nr 6, poz. 20) przewiduje dochodzenie roszczeń z tytułu ustawowych ubezpieczeń komunikacyjnych w wypadku odmowy ich zaspokojenia albo co do wysokości odszkodowania w drodze sądowej, w sprawach zaś nie uregulowanych ustawą - stosowanie do ubezpieczeń ustawowych odpowiednio przepisów kodeksu cywilnego.Przepis art. 7 ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. (obecnie art. 9 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych - Dz. U. Nr 45, poz. 242) stanowiący, że do składek za ubezpieczenie obowiązkowe stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych, należy odnieść do poboru składek, którego tryb nie został unormowany w powołanych wyżej przepisach ani też w zarządzeniach Ministra Finansów, dotyczących ustalenia taryfy składek za obowiązkowe ubezpieczenie komunikacyjne. Należy zatem uznać, że składki z obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego, tak jak zobowiązania podatkowe, podlegają egzekucji administracyjnej (art. 2 § 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm.). Poddanie tych należności egzekucji administracyjnej nie przesądza o wyłączeniu spod rozpoznania przez sąd sporu o ich istnienie lub wysokość, jeżeli z charakteru należności wynika, że do rozpoznania takiego sporu właściwy jest sąd (art. 2 § 2 ustawy o egzekucji administracyjnej); dopuszczalne jest kwestionowanie istnienia lub wysokości tej należności w drodze powództwa, a jeśli zobowiązany wniesie takie powództwo, to wierzyciel powinien zawiadomić o tym organ egzekucyjny i wstrzymać postępowanie egzekucyjne do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 września 1966 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz. U. Nr 45, poz. 279). Jak to już wyżej podkreślono, ustalenie zakresu ubezpieczenia samochodu powoda w 1983 r. stanowi spór cywilny i dlatego posiadacz pojazdu mechanicznego może w drodze sądowej zażądać ustalenia nieistnienia lub istnienia w mniejszej wysokości obowiązku uiszczenia składki z ustawowego ubezpieczenia komunikacyjnego (art. 2 k.p.c.). Sprawa nie należy do postępowania administracyjnego, dlatego też pozwany PZU nie mógł wydać w tej sprawie decyzji w myśl art. 104 k.p.a., podlegającej zaskarżeniu do sądu administracyjnego z mocy art. 196 § 2 pkt 11 k.p.a. W sprawie III ARN 6/83 Sąd Najwyższy wypowiedział podobny pogląd, stwierdzając, że roszczenie posiadacza pojazdu o zastosowanie 20% obniżki składki z tytułu ubezpieczenia ma charakter cywilnoprawny i podlega rozpoznaniu na drodze sądowej.II. Po dokonanych zmianach rozporządzenia o obowiązkowych ubezpieczeniach komunikacyjnych - ubezpieczenia te obejmują ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, wynikłych z ruchu pojazdów mechanicznych (NW), ubezpieczenie o odpowiedzialności cywilnej posiadaczy i kierowców pojazdów mechanicznych za szkody spowodowane ruchem tych pojazdów (OC) i ubezpieczenie od uszkodzeń zarejestrowanych pojazdów samochodowych, będących w posiadaniu osób fizycznych i jednostek gospodarki nie uspołecznionej (AC). W wyniku zmiany § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 września 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166 ze zm.) ubezpieczenie auto-casco stało się swoistym ubezpieczeniem obligacyjnym (quasi-obligacyjne) z możliwością rezygnacji z niego przy zachowaniu odpowiednich warunków. Unormowanie § 5 ust. 2 rozporządzenia, wydanego w granicach upoważnienia zawartego w ustawie o ubezpieczeniach społecznych z dnia 2 grudnia 1958 r., jest unormowaniem szczególnym w stosunku do przepisów k.c. (art. 60 k.c.). Z treści § 5 ust. 2 rozporządzenia wynika, że istnieje możliwość zwolnienia się z ubezpieczenia auto-casco przy spełnieniu kumulatywnie dwóch warunków: opłacenia składki za obowiązkowe ubezpieczenie OC i NW do dnia 31 grudnia danego roku za następny rok oraz jednoczesnego złożenia oświadczenia o rezygnacji z ubezpieczenia AC na blankiecie wpłaty składki dla PZU. Przepis zatem przewiduje wyraźne i pozytywne oświadczenie o rezygnacji z ubezpieczenia auto-casco, w związku z czym nie wchodzi w rachubę przyjęcie w sposób dorozumiany zrzeczenia się ubezpieczenia AC przez sam fakt wniesienia w przepisanym terminie składki tylko za ubezpieczenie OC i NW. Za taką wykładnią gramatyczną przepisu przemawia masowy charakter obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych oraz konsekwencje dla ubezpieczającego i ubezpieczonego, wiążące się z zakresem ubezpieczenia pojazdu. Państwowy Zakład Ubezpieczeń nie może się domyślać, dlaczego posiadacz pojazdu opłacił składkę w takiej a nie innej wysokości, czy nastąpiło to wskutek przeoczenia, czy też w zamiarze rezygnacji z ubezpieczenia auto-casco, a w konsekwencji - czy pojazd jest wyłączony z obowiązkowego ubezpieczenia AC.Przyjęcie odmiennej wykładni mogłoby prowadzić do tego, że dopiero w razie uszkodzenia, zniszczenia lub utraty zarejestrowanego pojazdu samochodowego i zgłoszenia żądania wypłaty świadczenia konieczne byłoby rozstrzyganie wątpliwości, czy pojazd jest objęty obowiązkowym ubezpieczeniem auto-casco. Tak więc niezłożenie oświadczenia o rezygnacji z ubezpieczenia auto-casco na blankiecie składki PZU uzasadnia przyjęcie, że posiadacz pojazdu mechanicznego nie dokonał skutecznego zrzeczenia się ubezpieczenia auto-casco.Z powyższych względów i na mocy art. 391 § 1 k.p.c. rozstrzygnięto przedstawione zagadnienie jak w uchwale.