III CZP 58/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Haliny W. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektorat w Ł. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 31 maja 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepisy art. 358 § 1 k.c. oraz § 25 i nast. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm.) zezwalają na obciążenie Państwowego Zakładu Ubezpieczeń obowiązkiem świadczenia w bonach towarowych Banku Polska Kasa Opieki SA z tytułu ubezpieczenia auto-casco samochodu marki «Ford Capri»?"podjął następującą uchwałę:Przepisy art. 358 § 1 k.c. oraz § 25 i nast. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm.) nie wyłączają możliwości świadczenia - przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń - z tytułu ubezpieczenia auto-casco w bonach towarowych Banku Polska Kasa Opieki SA; świadczenie jednak w tej formie może wchodzić w grę jedynie wówczas, gdy Państwowy Zakład Ubezpieczeń - posiadając odpowiednie zezwolenie Ministra Finansów - przejmie na siebie takie zobowiązanie.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Łodzi, wyrokiem z dnia 21 grudnia 1983 r., nakazał pozwanemu Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektorat w Ł. dokonać likwidacji szkody - w ramach ubezpieczenia auto-casco - jaką poniosła powódka Halina W. wskutek kradzieży samochodu marki "Ford Capri", który został odnaleziony w stanie znacznych uszkodzeń wywołanych pożarem, "przez wydanie powódce bonów towarowych Banku Polska Kasa Opieki SA o równowartości 4.019,52 dolarów USA".W związku z podniesionym w rewizji, przez pozwany Zakład, zarzutem obrazy prawa materialnego, a mianowicie art. 358 § 1 k.c. i § 25 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm.) mających zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, Sąd Wojewódzki zagadnienie to uznał za budzące poważne wątpliwości i przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w formie pytania przytoczonego w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi na postawione pytanie zważył, co następuje:Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm.) w tym powołany w pytaniu § 25 tego rozporządzenia, nie precyzuje formy, w jakiej powinna być dokonywana wypłata odszkodowania. Dotyczy to zarówno odszkodowania z ubezpieczenia auto-casco, jak i innych ubezpieczeń, tj. z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej. Brzmienie zatem § 25, jak również jego treść normatywna nie mają znaczenia dla udzielenia odpowiedzi na postawione w sprawie niniejszej pytanie prawne. Odpowiedzi w tej materii szukać należy poza przepisami rozporządzenia. Sytuacja w tym zakresie nie uległa przy tym istotnej zmianie i pod rządem nowego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166), które weszło w życie z dniem 1 stycznia 1982 r. Przepisy § 24 i § 25 normujące zasady ustalania szkody całkowitej i częściowej nie wspominają o walucie, w jakiej odszkodowanie powinno być wypłacane. Pewna jednak zmiana wynika z § 47 nowego rozporządzenia, który stanowi z jednej strony, że z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych zakład ubezpieczeń zobowiązany jest tylko do świadczeń pieniężnych i dokonuje ich wypłaty w złotych, z drugiej zaś zawiera postanowienie, iż w przypadkach określonych przez Ministra Finansów wypłata świadczeń następuje w walutach zagranicznych. Zaznaczenie w rozporządzeniu, iż wypłata następuje w złotych, nic praktycznie nie zmienia, gdyż i uprzednio wypłata w innej walucie nie wchodziła w grę z uwagi na treść art. 358 § 1 k.c. stanowiącego, iż z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, zobowiązania pieniężne na obszarze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim. Tak samo wprowadzenie możliwości wypłacenia świadczenia w walucie zagranicznej nie ma wpływu na treść rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej. Przepis bowiem § 47 nowego rozporządzenia nie określił wypadków, kiedy wypłata świadczenia (odszkodowania) może być dokonana w walucie obcej, a Minister Finansów, korzystając z przewidzianego w nim upoważnienia, zarządzeniem z dnia 11 czerwca 1982 r. w sprawie wypłaty odszkodowań w walutach zagranicznych z obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego krajowców dewizowych z tytułu szkód powstałych za granicą (M.P. Nr 16, poz. 129) zawęził możliwość wypłaty odszkodowań w walucie zagranicznej wyłącznie do szkód powstałych poza granicami kraju.Rozważając zagadnienie na tle unormowania zawartego w art. 58 § 1 k.c., wniosek, iż przepis ten nie wyłącza możliwości określenia zobowiązania w walucie innej niż polska, jest oczywisty. Przesądza o tym początkowy zwrot: "Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych". Tym przepisem o charakterze wyjątkowym mógłby być w tym wypadku przepis art. 2 ust. 2 utrzymanego w mocy (por. art. VIII § 2 pkt 3 przep. wprow. k.c.) dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332). Stanowi on, że Minister Finansów może w gospodarczo uzasadnionych przypadkach zezwolić osobom fizycznym lub prawnym (taką osobą jest PZU) na zaciągnięcie zobowiązania wyrażonego w obcej walucie. Zezwolenie na zaciągnięcie i wypłatę zobowiązań pieniężnych z ubezpieczeń komunikacyjnych, w tym z ubezpieczenia auto-casco, w walucie zagranicznej nie zostało wydane poza zarządzeniem wymienionym wyżej, a dotyczącym wypłaty odszkodowań z tytułu szkód powstałych poza granicami kraju.W sprawie niniejszej nie chodzi o wypłatę odszkodowania w walucie obcej, lecz o możliwość świadczenia z tytułu ubezpieczenia auto-casco w bonach towarowych Banku Polska Kasa Opieki SA. Bony te - jak przyjmuje się zgodnie w judykaturze i doktrynie - nie są zagranicznymi środkami płatniczymi, a więc walutą obcą, lecz szczególnym środkiem płatniczym mającym ograniczony obieg w Polsce. W tej sytuacji zakaz obrotu tymi bonami, w tym i regulowania nimi zobowiązań, nie istnieje i istnieć nie może. Jednakże brak zakazu obrotu bonami nie jest równoznaczny z możliwością świadczenia za ich pomocą przez PZU. Świadczenie PZU w tej formie z ubezpieczenia auto-casco, a tym bardziej żądanie takiego świadczenia na drodze sądowej, może wchodzić w grę tylko przy jednoczesnym wystąpieniu dwóch warunków, tj. zgody Ministra Finansów i zobowiązania się PZU. Konieczność uzyskania zgody Ministra Finansów wynika z charakteru bonów towarowych. Skoro bowiem bon zastępuje w określonych sytuacjach środek płatniczy i umożliwia nabywanie towarów, to Minister Finansów musi mieć wpływ na obrót nim, a nie tylko na jego emisję. W tym wypadku wchodzi w grę odpowiednie, a nie bezpośrednie stosowanie art. 2 powołanego dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. Fakt, że Minister Finansów zastrzega sobie prawo decydowania o możliwości świadczenia przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń w bonach towarowych, wynika z pisma Centrali tego Zakładu do Sądu Wojewódzkiego. Istnienie tego rodzaju zastrzeżenia Ministra Finansów, a ponadto fakt, że żaden z przepisów kodeksu cywilnego oraz rozporządzenia, zarówno dawnego jak i nowego, nie przewidują wypłaty świadczeń w bonach towarowych, prowadzi do wniosku, że Państwowy Zakład Ubezpieczeń może przyjąć na siebie takie zobowiązanie jedynie za zgodą Ministra Finansów i ściśle określonych przez niego warunkach. Z uwagi na to, że świadczenie pieniężne regulowane jest w złotych polskich, nie wchodzi przy tym w grę jakakolwiek rozszerzająca wykładnia warunków określonych przez Ministra Finansów, a warunki te muszą być bardzo ściśle przestrzegane.Już z twierdzeń stron, jak również z treści pisma Państwowego Zakładu Ubezpieczeń wynika jednoznacznie, że świadczenie przez PZU w bonach towarowych Banku Polskiej Kasy Opieki SA nie może mieć miejsca przy likwidacji szkody tzw. całkowitej, lecz jedynie szkody częściowej.Kwestia, czy w sprawie niniejszej wchodzi w rachubę likwidacja szkody całkowitej, a także, czy przy istnieniu przesłanek do przyjęcia likwidacji szkody częściowej zachodzą warunki do świadczenia przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń w bonach towarowych, wykracza poza zakres pytania prawnego. Zaznaczyć należy, że sprawa treści zezwolenia Ministra Finansów nie została dotychczas należycie wyjaśniona. Centrala Państwowego Zakładu Ubezpieczeń, powołując się na zezwolenie dewizowe Ministra Finansów dotyczące wypłaty odszkodowań za szkody powstałe w okresie od dnia 1 stycznia 1977 r. do dnia 31 grudnia 1981 r., zezwolenia tego nie przedstawiła do akt. Nie można więc dokonać jego wykładni i ustalić warunków, od spełnienia których zależeć może rozstrzygnięcie w sprawie niniejszej. Materiał dowodowy nie pozwala też na zajęcie stanowiska, że Państwowy Zakład Ubezpieczeń przyjął na siebie obowiązek świadczenia w bonach towarowych.Powyższe względy uzasadniają, zdaniem Sądu Najwyższego, odpowiedź przytoczoną w sentencji uchwały.