III PU 2/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Glabisz (sprawozdawca), J. Szczerski, S. Graban, J. Chlipalski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Czesława J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. o rentę inwalidzką, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 marca 1963 r.,zmienił zaskarżony wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych i oddalił skargę rewizyjną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 15 czerwca 1962 r.Uzasadnienie faktyczneCzesław J., uczeń Państwowego Liceum Pedagogicznego, wziął udział wraz z grupą harcerzy w akcji zalesiania, zorganizowanej dla uczczenia święta 1 Maja.W dniu 18.IV.1961 r. w drodze do Nadleśnictwa P. uległ on wypadkowi samochodowemu, doznając ciężkich obrażeń, wskutek których usunięto mu nerkę i śledzionę.Organ rentowy oddalił wniosek o przyznanie mu renty inwalidzkiej z powołaniem się na rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z 1.VII.1954 r. w sprawie wypadków w zatrudnieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 149; zm.: Dz. U. z 1958 r. Nr 31, poz. 141 i z 1961 r. Nr 55, poz. 312), uzasadniając swą decyzję tym, że Liceum Pedagogiczne, które zorganizowało akcję zalesiania, nie jest organizacją polityczną, zawodową lub społeczną w rozumieniu § 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia i dlatego brak jest podstaw prawnych do udzielenia świadczeń rentowych.Państwowy Zakład Ubezpieczeń przyznał skarżącemu rentę dożywotnią w wysokości 975 zł kwartalnie z tytułu ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków w związku z orzeczeniem lekarskim ustalającym 65% utraty zdolności do pracy.Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie - po rozpoznaniu skargi na odmowną decyzję organu rentowego - wyrokiem z 15.VI.1962 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał skarżącemu prawo do renty inwalidzkiej III grupy inwalidów z wypadku. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził, że akcja zalesiania miała na celu ochronę plonów i dobro narodowe, w związku z czym skarżący, biorąc w tej akcji udział, stał się pracownikiem społecznym, a ponieważ jest inwalidą III grupy, co wynika z opinii biegłych sądowych, należy mu się renta inwalidzka z wypadku na podstawie powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej.Wyrok ten zmienił Trybunał Ubezpieczeń Społecznych zaskarżonym orzeczeniem z 19.III.1963 r. i zatwierdził odmowną decyzję organu rentowego. Trybunał wysunął tezę, że przepisy art. 36 ust. 4 dekretu o p.z.e. i przepisy wydanego na jego podstawie rozporządzenia z 1.VII.1954 r. stanowią wyjątek od ogólnej zasady dekretu, że do świadczeń rentowych są uprawnieni pracownicy, a więc przepisów tych, jako wyjątkowych, nie można interpretować rozszerzająco. Dalej, Trybunał zajął stanowisko, że akcja zalesiania ma wprawdzie w ostatecznym swym wyniku na celu ochronę gruntów, lecz związek ten jest zbyt odległy, żeby można było zrównać zalesienie z akcją doraźną, o jakiej mowa w § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 1.VII.1954 r. Stwierdził ponadto, że również ani dobrowolne zobowiązanie uczniów, ani inicjatywa kierownictwa szkoły nie nosi charakteru wykonania zadań zleconych przez organizację polityczną, zawodową lub społeczną w rozumieniu § 1 ust. 1 pkt 1 cytowanego wyżej rozporządzenia i że było ono jedynie dobrowolnym czynem o charakterze społecznym, podjętym w ramach zadań wychowawczych szkoły.Ostatecznie Trybunał uznał, że przyznanie przez sąd skarżącemu renty nastąpiło z naruszeniem przepisów prawa materialnego.Od tego wyroku Minister Sprawiedliwości założył rewizję nadzwyczajną, zarzucając naruszenie interesu Państwa Ludowego, art. 36 dekretu o p.z.e., § 1 i 2 rozp. Min. Pracy i Op. Społ. z 1.VII.1954 r. w sprawie wypadków w zatrudnianiu (Dz. U. Nr 35, poz. 149 z późn. zmianami) oraz art. 221 i 225 prawa o s.u.s., i na podstawie art. 376 i 378 § 1 tegoż prawa w związku z art. 398 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 15.VI.1962 r. i o przekazanie sprawy temuż Okręgowemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Minister Sprawiedliwości zarzuca, że rozstrzygnięcie Trybunału oparte jest na czysto gramatycznej wykładni przepisów rozporządzenia z 1.VII.1954 r. i nie uwzględnia intencji oraz celów społecznych, jakie przyświecały przy wydawaniu tego rozporządzenia, a także nie ustosunkowuje się do istotnej okoliczności, czy skarżący w chwili wypadku działał jako harcerz, a więc jako członek organizacji społecznej, w ramach otrzymanego zleconego zadania. Z pisma bowiem Liceum z dnia 26.VII.1961 r. wynika, że skarżący był wysłany z grupą harcerzy do akcji sadzenia lasu. Jak ogólnie zaś wiadomo, akcje takie mają miejsce z reguły z inicjatywy organizacji społecznych.W stosunku do osób pracujących inicjatywę w tym zakresie przejmują zazwyczaj związki zawodowe (rady zakładowe) i nie ma przeszkód do uznania, że w stosunku do członków danej organizacji społecznej są to zadania im zlecone ze względu na przynależność organizacyjną. Na terenie szkół podobna inicjatywa wychodzi od młodzieżowych organizacji społecznych, a więc właśnie od Związku Harcerstwa Polskiego, Związku Młodzieży Socjalistycznej i innych.Skarżący pobiera wprawdzie dożywotnią rentę z PZU, jednakże renta dekretowa jest znacznie korzystniejsza, ponieważ za podstawę wymiaru tej ostatniej - stosownie do § 2 ust. 1 rozporządzenia z 1.VII.1954 r. - należałoby przyjąć kwotę 1.200 złotych. Renta dekretowa wynosiłaby więc w III grupie inwalidzkiej miesięcznie 780 zł (renta z PZU wynosi kwartalnie 975 zł), a ponadto skarżący nabyłby prawo do innych świadczeń przewidzianych w dekrecie o p.z.e., w szczególności zaś prawo do pomocy leczniczej.Uchyleniu zaskarżonego orzeczenia nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 399 k.p.c., który ma w sprawie odpowiednie zastosowanie z mocy art. 376 § 1 prawa o s.u.s., gdyż obraza prawa materialnego i wadliwości postępowania, pozbawiające w rezultacie obywatela należnych mu świadczeń rentowych, godzą nie tylko w interes osoby uprawnionej, lecz również w interes Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty Ministra Sprawiedliwości dotyczące naruszenia przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych przepisów prawa materialnego, a mianowicie § 1 ust. 1 pkt 1 i 2 cytowanego wyżej rozp. Min. Pracy i Op. Społ. z dnia 1.VII.1954 r., są usprawiedliwione.Trybunał Ubezpieczeń Społecznych nie wziął pod uwagę przepisów, na podstawie których oparta jest ogólnopaństwowa akcja społeczna zadrzewiania kraju, w szczególności treści odpowiednich uchwał Rady Ministrów i Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodowej, które normują szczegółowo zakres, zadania i organizację powyższej akcji.Uchwała nr 90 Rady Ministrów z dnia 5.III.1959 r. w sprawie zadrzewiania w okresie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (M.P. Nr 28, poz. 129) przewiduje, że w celu uczczenia wielkiej historycznej rocznicy powstania i rozwoju Państwa, doceniając gospodarcze, biologiczne i kulturalne znaczenie zadrzewień, Rada Ministrów ustala, co następuje: "§ 1. W latach 1960 do 1969 ustala się rozmiar zadrzewienia w wysokości 100 milionów sztuk drzew i 60 milionów sztuk krzewów".Przepis § 7 tej uchwały przewiduje, że "w celu spopularyzowania akcji sadzenia drzew i krzewów wśród społeczeństwa i włączenia społeczeństwa do udziału w realizacji zadań przewidzianych uchwałą, a także w celu ochrony istniejących zadrzewień wzywa się organizacje społeczne i młodzieżowe oraz uspołecznione zakłady pracy i szkoły do bezpośredniego uczestnictwa w akcji zadrzewiania kraju".Jak to wynika z pisemnego polecenia Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu z dnia 7.IV.1959 r. L. dz. 539/59, adresowanego do prezydiów wojewódzkich komitetów Frontu Jedności Narodu, "Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu. podjął się prowadzenia i koordynacji tej akcji, doceniając jej gospodarcze, biologiczne i kulturalne znaczenie". Ogólnopolski Komitet FJN wskazał, że dla przygotowania wszystkich wstępnych prac, które pozwolą wiosną 1960 r. zapoczątkować akcję sadzenia, należy powołać przy WKFJN komisje, w skład których - obok zainteresowanych wydziałów rolnictwa i leśnictwa WRN - weszliby przedstawiciele organizacji społecznych, w szczególności ZSL, ZMW, ZHP, Ligi Ochrony Przyrody, Kółek Rolniczych, LPŻ, PTTK, ZNP i in., które przez swych członków przyczyniać się będą bezpośrednio do wykonania konkretnych prac związanych z tą akcją w terenie, przy czym OKFJN, przy którym stworzono Centralną Komisję Zadrzewiania, będzie udzielać dalszych szczegółowych wskazówek związanych z tą akcją. Ponadto utworzono komisje zadrzewień przy komitetach powiatowych FJN.Uchwała krajowej narady w sprawie zadrzewiania z dnia 7.X.1960 r., zwołanej przez Ogólnopolski Komitet FJN, stwierdza, że wykonanie wiosną 117% rocznego planu było możliwe dzięki ofiarnej pracy wielu organizacji społecznych skupionych w komisjach zadrzewień przy komitetach FJN, szczególnie nauczycielstwa i młodzieży szkolnej. Powyższa uchwała powołuje komisje zadrzewieniowe przy gromadzkich komitetach FJN, które przy współudziale kółek rolniczych, organizacji młodzieżowych oraz nauczycielstwa powinny być inicjatorem i koordynatorem akcji zadrzewiania na terenie gromady. Terenowe komisje zadrzewiania powinny ponadto dążyć do szerszego wciągania młodzieży szkolnej do akcji zadrzewiania kraju przez organizowanie przy szkołach własnych szkółek sadzeniowych.Dalej, uchwała OKFJN podjęta na plenarnym posiedzeniu w dniu 12.II.1963 r. w sprawie zadań komitetów FJN zaleca w ustępie 8 włączenie szerokich kręgów ludności, a zwłaszcza młodzieży, do prac przy zadrzewianiu.Z powyższych uchwał wynika zatem bez żadnej wątpliwości, że udział w akcji zadrzewiania kraju zlecają i akcję tę organizują komitety Frontu Jedności Narodu przez istniejące przy tych komitetach komisje zadrzewienia kraju, a także organizacje, bądź instytucje, jak ZWM, ZHP, ZNP, szkoły i inne, które są jedynie wykonawcami tej akcji, a nie zlecającymi ją i organizującymi. Oczywiste jest, że komitety Frontu Jedności Narodu są organizacjami społecznymi. Skoro zaś skarżący, uczeń i członek ZHP, uległ wypadkowi w związku z wykonywaniem zadania zadrzewiania kraju, zleconego i zorganizowanego przez Komitet Frontu Jedności Narodu, to należało uznać, że spełnia on warunki z § 1 ust. 1 pkt 1 w związku z § 2 cytowanego wyżej rozporządzenia z 1.VII.1954 r., który to przepis stanowi, że na równi z wypadkami pozostającymi w związku z zatrudnieniem, określonymi w art. 36 ust. 2 dekretu, uważa się za wypadki, jakim ulegają pracownicy lub osoby nie będące pracownikami w związku z wykonywaniem funkcji i zadań zleconych im przez organizacje polityczne, zawodowe lub społeczne.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 354, 378 i 378 § 1 prawa o s.u.s. jak w sentencji.