III UZP 4/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Dębicka, J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Mieczysława Z. działającego w imieniu małoletniego Stefana Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 30 listopada 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy termin «zajęcia szkolne» określony przepisem § 5 ust. 2 pkt 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 1979 wraz ze zmianą w Dz. U. z 1977 r. Nr 10, poz. 40) należy rozumieć rozszerzająco jako pobyt dziecka w szkole od momentu przekroczenia budynku szkolnego do czasu opuszczenia go, czy też tylko w rozumieniu ścisłym pobyt na lekcjach i innych obowiązkowych zajęciach?"powziął następującą uchwałę:Do wypadków uzasadniających przyznanie świadczeń określonych w § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 179; zm.: Dz. U. z 1977 r. Nr 10, poz. 40) należy z mocy ust. 2 pkt 8 tego przepisu zaliczyć też wypadek, jakiemu uległ uczeń przebywający w szkole w związku z uczestniczeniem w zajęciach szkolnych.Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne na tle następującego stanu faktycznego:Dziewięcioletni wnioskodawca w dniu 16.IX.1980 r. przyszedł do szkoły podstawowej o godz. 10.00 na lekcje, które miały się rozpocząć o godz. 11.30. Oczekując na korytarzu szkolnym przed salą lekcyjną o godz. 10.40, tak nieszczęśliwie się odwrócił, że uderzył twarzą w klamkę drzwi i doznał pęknięcia prawej gałki ocznej. Następstwem tego urazu jest ślepota prawego oka, powodująca inwalidztwo III grupy. Wcześniejsze przybycie do szkoły wnioskodawca tłumaczył brakiem zegarka i obawą spóźnienia się na lekcje. Wypadek zdarzył się w czasie przerwy międzylekcyjnej.Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania wnioskodawcy renty inwalidzkiej, nie uznawszy zdarzenia za wypadek w czasie zajęć szkolnych. Rada Nadzorcza O/ZUS zatwierdziła tę decyzję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Prawo do renty inwalidzkiej z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje na podstawie § 5 ust. 1 i 2 pkt 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 179 z późn. zm.) uczniom, którzy wskutek wypadku w czasie zajęć szkolnych zostali zaliczeni do jednej z grup inwalidów. Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 42 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) upoważniającej Radę Ministrów do określenia innych osób uprawnionych do świadczeń przewidzianych w tej ustawie. Rozciągnięcie uprawnień do świadczeń z ustawy wypadkowej również na niektóre osoby nie będące pracownikami uzasadnia przy wykładni przepisów rozporządzenia nawiązanie do podobnych rozwiązań prawnych zawartych w ustawie.Zwrot "w czasie zajęć szkolnych" mógłby być rozumiany jako oznaczający zdarzenia, które nastąpiły wyłącznie w czasie lekcji lub innych zajęć organizowanych przez szkołę. Pojęciem tym nie byłyby objęte wówczas wypadki uczniów, które nastąpiły na przykład podczas przerw między lekcjami, a także po przerwie, jeśli nauczyciel nie rozpoczął jeszcze lekcji, choćby uczniowie przebywali już w sali lekcyjnej. Takie formalistyczne podejście doprowadziłoby do wniosków, które ze względu na złożoność sytuacji faktycznych w szkole pozostawałyby w sprzeczności z celem tych przepisów i odczuciem społecznym. Założeniem rozważanych przepisów było zapewnienie świadczeń uczniom, którzy w związku z koniecznością przebywania w szkole w celu uczestniczenia w lekcjach czy też innych zajęciach organizowanych przez szkołę ulegli nieszczęśliwym wypadkom, powodującym u nich trwały uszczerbek na zdrowiu w stopniu kwalifikującym do jednej z grup inwalidzkich. Warunkiem nabycia tych uprawnień jest istnienie związku między pobytem ucznia w szkole a realizacją przez niego wymienionych wyżej zadań.Należy zauważyć, że istnieje pewne podobieństwo między pojęciem "w czasie zajęć szkolnych" a definicją wypadku przy pracy zawartą w art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej. Mianowicie między innymi za wypadek przy pracy uważa się zdarzenie, które nastąpiło podczas wykonywania lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności pracowniczych. Na podstawie takiego prawnego określenia związku wypadku z pracą w orzecznictwie ukształtował się pogląd, że wykonywanie pracy nie musi stanowić bezpośredniej przyczyny wypadku. Wystarczy stwierdzenie, że wypadek nie nastąpiłby, gdyby poszkodowany pracownik nie znalazł się w okolicznościach związanych z faktem zatrudnienia. Istotne przy tym znaczenie przywiązuje się do związku czasowego i miejscowego zdarzenia z pracą, tzn. że nastąpiło ono w miejscu i czasie przeznaczonym na pracę i nie zaistniały okoliczności wyłączające związek zdarzenia z pracą (np. za wypadek przy pracy uznano zdarzenie zaistniałe podczas przerwy w pracy w celu spożycia posiłku czy też podczas załatwiania spraw osobistych pracownika na terenie zakładu pracy).Mając zatem na względzie cel § 5 ust. 2 pkt 8 powołanego wyżej rozporządzenia oraz nawiązując odpowiednio do przytoczonych kryteriów interpretowania związku wypadku z pracą, Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że zwrot "w czasie zajęć szkolnych" należy rozumieć, jako obejmujący nieszczęśliwe wypadki uczniów, jakim ulegli podczas przebywania w szkole w celu realizacji obowiązków szkolnych, jeżeli ich zachowanie, które doprowadziło do wypadku, nie pozostawało w sprzeczności ze spełnieniem tych obowiązków. W takim rozumieniu uczniowie szkół są objęci ochroną przewidzianą w przepisach powołanego rozporządzenia zarówno w czasie przerw międzylekcyjnych, jak i po przybyciu do szkoły w celu wzięcia udziału w lekcjach. W konkretnych okolicznościach może stać się konieczne rozważenie, czy zbyt wczesne przybycie ucznia do szkoły było usprawiedliwione celem spełnienia obowiązku szkolnego, czy też w grę wchodziły inne przyczyny, co mogłoby rzutować na kwalifikację zdarzenia zaistniałego w tym czasie.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi ujętej w sentencji uchwały. Treść udzielonej odpowiedzi jest zbieżna z poglądem wyrażonym w tej sprawie przez Prokuratora Prokuratury Generalnej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.