IV CO 3/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), F. Szczepański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka K. przeciwko Mariannie N. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 maja 1959 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 6 lutego 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy do nabycia tytułu własności nieruchomości na zasadzie art. 33 ust. 1 dekretu z dnia 8.III.1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) przez osobę, której przywrócono posiadanie, konieczne jest, by nieruchomość znajdowała się w posiadaniu tej osoby bądź jej następców prawnych?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Do nabycia własności nieruchomości z mocy art. 33 dekretu z dnia 8.III.1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) nie jest konieczne posiadanie nieruchomości."Uzasadnienie faktyczneUchwałą Całej Izby Cywilnej z dnia 22.V.1956 r. I CO 9/56 (OSN 1957, poz. 1) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do nabycia przez Państwo z mocy art. 34 dekretu z 8.III.1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) własności nieruchomości stanowiącej majątek opuszczony konieczne jest, by upłynął termin przewidziany w ustawie. Warunkiem tego nabycia nie jest posiadanie nieruchomości, ponieważ instytucja unormowana w tym przepisie nie jest z istoty swej zasiedzeniem. Nabycie własności w trybie art. 34, jak wskazał Sąd Najwyższy w powyższej uchwale, jest następstwem tzw. przemilczenia, które polega na nabyciu prawa przez osobę trzecią wskutek tego, że uprawniony nie wykonuje prawa tego przez czas w ustawie określony.Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sprowadza się w istocie do rozstrzygnięcia kwestii, czy taki również charakter ma instytucja nabycia własności majątku unormowana w wymienionym dekrecie w art. 33, który w ust. 1 stanowi, że osoby, którym przywrócono posiadanie, nabywają tytuł własności majątku przez przedawnienie (zasiedzenie) 10-letnie, jeśli poprzednio już tego tytułu do majątku nie posiadały lub następnie go nie nabyły.Wymieniona na wstępie uchwała Całej Izby Cywilnej kwestii tej bezpośrednio nie rozstrzyga, gdyż Sąd Najwyższy zajmował się w niej wyłącznie nabyciem przez Państwo własności majątku opuszczonego w trybie art. 34. Jednakże pośrednio przesądza ona również charakter instytucji unormowanej w art. 33, gdyż przepis ten, jak również art. 34 mówią o nabyciu tytułu własności majątku przez "przedawnienie (zasiedzenie)", a ewentualne wątpliwości co do identycznego znaczenia tego określenia w obu tych przepisach usuwa treść ust. 2 art. 33. Przepis ten stanowi bowiem, że bieg 10-letniego terminu przewidzianego w art. 33 ust. 1 "liczy się od dnia uprawomocnienia się postanowienia o przywróceniu posiadania", wskazując tym samym wyraźnie, że do nabycia przez osoby (na których wniosek w przewidzianym w dekrecie trybie orzeczono przywrócenie posiadania) tytułu własności wymienionego w orzeczeniu majątku nie jest konieczne jego objęcie, a zatem i jego posiadanie w znaczeniu, jakie terminowi temu nadaje art. 296 pr. rzecz. Należy więc zaznaczyć, że wymieniony dekret nie mógł wprowadzić - jako przesłanki nabycia własności majątku w trybie art. 33 - posiadania, skoro w art. 18 wyraźnie postanowił, iż osobie, której "przywrócono posiadanie", przysługuje tylko zarząd i użytkowanie, z czego wynika, że ewentualne władanie przez osoby, na których wniosek orzeczono przywrócenie posiadania, nie mogło być traktowane jako posiadanie cum animo rem sibi habendi. W uzasadnieniu wymienionej na wstępie uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 22.V.1956 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że przepisy o majątkach opuszczonych nie mają - odmiennie niż np. przepisy o reformie rolnej, o upaństwowieniu lasów i o upaństwowieniu przemysłu - charakteru norm zmierzających do nacjonalizacji mienia obywateli. Przeciwnie, zasadniczym ich celem jest zabezpieczenie mienia obywateli, którzy w związku z wojną utracili jego posiadanie. Z tych założeń, jak wskazał Sąd Najwyższy, należy wyprowadzić wniosek, że w razie wątpliwości prawnych wykładnia przepisów bynajmniej nie powinna zmierzać do takiego tłumaczenia ustawy, jakie by w jak najszerszej mierze prowadziło do przejmowania przez Państwo majątków osób, które w związku z wojną utraciły ich posiadanie, lecz przeciwnie, należy w takich wypadkach kierować się właściwie pojętą ochroną interesów tych osób (art. 1 p.o.p.c.). Na wyżej wskazany charakter przepisów o majątkach opuszczonych wskazuje właśnie m.i. ustanowienie na określony okres szczególnego, ułatwionego w stosunku do zasad ogólnych trybu przywracania posiadania majątków opuszczonych. Do wystąpienia z wnioskiem o przywrócenie w tym trybie posiadania majątku opuszczonego poza osobą, która w związku z wojną utraciła jego posiadanie (art. 15), uprawnione zostały - w razie jej nieobecności lub śmierci - osoby jej bliskie wymienione w art. 16 ust. 1. Usprawiedliwioną więc, z poprzednio przytoczonych motywów, wykładnię art. 33 dekretu o majątkach opuszczonych, określającą unormowaną w tym przepisie instytucję jako przemilczenie prowadzące do nabycia przez osoby, na których wniosek orzeczono przywrócenie posiadania majątku opuszczonego, tytułu własności mimo nieobjęcia przez nie majątku - należy uznać za zgodną z art. 1 p.o.p.c i odpowiadającą woli ustawodawcy tak ze względu na wyżej wskazany charakter przepisów o majątkach opuszczonych, jak i ze względu na charakter osób, które własność w trybie powyższego przepisu nabywają. Chodzi tu bowiem z reguły o wypadki nabycia tytułu własności przez osoby będące spadkobiercami ustawowymi właścicieli majątków, którzy w związku z wojną utracili ich posiadanie, a zatem o wypadki nabycia tytułu własności majątków z reguły zgodne z wolą ich dotychczasowych właścicieli.Usprawiedliwiony z przytoczonych przyczyn wskazany wyżej charakter instytucji unormowanej w art. 33 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich przesądza rozstrzygnięcie przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego przez udzielenie odpowiedzi na wstępie sformułowanej.