IV CO 8/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny T. przeciwko Bolesławowi T. o pozbawienie udziału w majątku wspólnym, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 1961 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy art. 27 kod. rodz. ma zastosowanie w wypadku, gdy małżeństwo zostało rozwiązane pod rządem kodeksu rodzinnego, a małżonkowie uprzednio pod rządem prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. zawarli umowę o rozszerzonej wspólności majątkowej?"udzielił następującej odpowiedzi:"Przepis art. 27 kod. rodz. ma zastosowanie do majątku wspólnego zarówno wtedy, gdy wspólność majątkowa powstała pod rządem kodeksu rodzinnego, jak i wtedy, gdy powstała ona pod rządem prawa poprzednio obowiązującego, oraz niezależnie od tego, czy powstała ona z mocy samego prawa, czy z mocy umowy."Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy oddalił oparte na przepisie art. 27 § 1 kod. rodz. powództwo o pozbawienie pozwanego w całości udziału w osadzie rolnej, objętej wspólnością ustawową. Wspólność ta powstała z mocy umowy zawartej aktem notarialnym z dnia 13.XII.1946 r. Sąd Powiatowy uznał, że stosownie do art. XX § 1 przep. wpr. kod. rodz. stosuje się do tej umowy nadal przepisy dekretu z dnia 29.V.1946 r. o prawie majątkowym małżeńskim, który nie zna przepisu analogicznego do art. 27 kod. rodz.Sąd Wojewódzki na skutek rewizji powódki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymienione w sentencji niniejszego orzeczenia. Zagadnienie to budzi wątpliwości w związku z treścią art. XX § 1 przep. wpr. kod. rodz.Przepis ten dotyczy tylko umownych ustrojów majątkowych małżeńskich powstałych pod rządem praw obowiązujących przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego. W stosunku do tych ustrojów wymieniony przepis utrzymuje w mocy przepis tego prawa, które obowiązywało w chwili powstania danego ustroju. Chodzi więc o umowy zawarte pod rządem zarówno prawa dzielnicowego, jak i obowiązującego od dnia 1.X.1946 r. prawa małżeńskiego majątkowego (Dz. U. Nr 31, poz. 196). Podobny przepis wprowadzający istniał również w prawie małżeńskim majątkowym. z 1946 r., które w art. XIV przep. wpr. stanowiło, że do umów małżeńskich majątkowych, istniejących w dniu wejścia w życie tego prawa, stosuje się nadal przepisy prawa dotychczasowego. Potrzeba tego rodzaju przepisów przejściowych podyktowana była różnorodnością umów, znanych poszczególnym prawom obowiązującym na ziemiach polskich.Art. XX przep. wpr. k. r. nakazuje stosować przepisy dawnego prawa w stosunku do powstałych pod jego rządem umów majątkowych małżeńskich. Przepisy więc dawnego prawa są właściwe dla oceny ważności tych umów oraz zakresu praw i obowiązków z nich wynikających tudzież wszelkich skutków, jakie prawo z tymi umowami wiąże.Artykuł 27 kod. rodz. dotyczy skutków rozwodu orzeczonego pod rządem dekretu rodzinnego w stosunku do majątku wspólnego i ma zastosowanie do każdego majątku wspólnego istniejącego w chwili orzeczenia rozwodu zarówno wtedy, gdy wspólność majątkowa powstała pod rządem kodeksu rodzinnego, jak i wtedy, gdy powstała ona pod rządem prawa poprzednio obowiązującego, oraz bez względu na prawo materialne, jakie - z mocy przepisów przejściowych do kodeksu rodzinnego - ma do tej wspólności zastosowanie.Obojętną jest również kwestia dla zastosowania art. 27 kod. rodz., czy wspólność majątkowa, o której mowa w cytowanym przepisie, powstała z mocy samego prawa, czy z mocy umowy. W przepisie tym ustawodawca terminem majątek "wspólny" objął każdy majątek, jaki w rozumieniu kodeksu rodzinnego jest wspólny. Gdyby ustawodawca chciał zwęzić stosowanie art. 27 k.r. tylko do majątku wspólnego z mocy ustawy, to użyłby innego terminu (np. majątek "dorobkowy").Z mocy art. 28 prawa małżeńskiego z 1945 r., z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód ustawały wszelkie korzyści wynikające z majątkowej umowy małżeńskiej, a każdemu z małżonków - bez względu na majątkową umowę małżeńską - przypadał jego własny majątek, zyski zaś i straty przy podziale wspólnego majątku podlegały podziałowi w stosunku do części każdego z małżonków. Przepis art. 29 pr. małż. z 1945 r. przewidywał możność przyznania w wyroku orzekającym rozwód, na żądanie małżonka niewinnego od małżonka winnego, odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez rozwód, w szczególności przez utratę korzyści wynikających z majątkowej umowy małżeńskiej; ponadto sąd mógł przyznać zadośćuczynienie za krzywdę moralną. Wymienione przepisy przestały obowiązywać z chwilą wejścia w życie kodeksu rodzinnego, wobec czego małżonek niewinny - w razie wyłączenia przez art. XX przep. wpr. kod. rodz. stosowania przepisu art. 27 kod. rodz. - nie miałby roszczeń odszkodowawczych względem małżonka winnego ani według przepisów prawa dawnego, ani obecnie obowiązującego. Tego rodzaju wykładnia prowadziłaby do wywodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, nie zasługuje więc na aprobatę.Z tych przeto przyczyn należało udzielić odpowiedzi na postawione pytanie prawne jak w uchwale.