IV CR 121/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, K. Wojnarowicz, po rozpoznaniu sprawy z powództwa - Prokuratora Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim przeciwko Stanisławowi M., Tadeuszowi S. i Antoniemu M. o uznanie umowy za nieważną, na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 3 listopada 1976 r. sprostował zaskarżony wyrok w ten sposób, że umowę z dnia 8.I.1975 r., bliżej opisaną w tym wyroku, uznał za nieważną, jako powołującą zespół rolników indywidualnych w rozumieniu uchwały nr 209 Rady Ministrów z dnia 30 sierpnia 1974 r. (M. P. Nr 31, poz. 185), a w pozostałej części rewizję pozwanych oddalił. Uzasadnienie faktyczneUwzględniając powództwo Prokuratora Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim przeciwko pozwanym Stanisławowi M., Tadeuszowi S. i Antoniemu M., Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 3.XI.1976 r. uznał za nieważną i pozbawioną skutków prawnych - od momentu jej zawarcia - umowę z dnia 8.I.1975 r. zawartą przez wymienionych pozwanych o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych i rejestrowanej w Urzędzie Gminy w D. w dniu 8.I.1975 r. Sąd Wojewódzki ustalił, że w dacie zawierania przez pozwanych powyższej umowy pozwany Antoni M. prowadził małe gospodarstwo rolne o powierzchni około 2 morgi, stanowiące główne źródło jego utrzymania, natomiast pozwany Tadeusz S. był w tym czasie właścicielem taksówki osobowej i posiadał zezwolenie na prowadzenie działalności usługowej na obszarze całego kraju, a uzyskiwany z tego tytułu dochód kształtował się w granicach 3.000-3.500 zł miesięcznie. Niezależnie od tego w Bloku D. prowadził gospodarstwo o powierzchni 3,46 ha, pracując w nim wspólnie z żoną. Jeśli z kolei chodzi o pozwanego Stanisława M., to od około 10 lat mieszka w R., tam wybudował sobie dom i utrzymuje się z dochodów, jakie uzyskuje z prowadzenia taksówki osobowej.W dacie zawierania przez pozwanych umowy przesłanki konieczne do utworzenia zespołu rolników indywidualnych przewidywała uchwała nr 209 Rady Ministrów z dnia 30 sierpnia 1974 r. w sprawie pomocy Państwa dla zespołowej gospodarki w rolnictwie (M. P. Nr 32, poz. 185). Obecnie sprawę tę reguluje uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1976 r. w sprawie rozwoju zespołów rolników, specjalizacji i kooperacji w rolnictwie (M. P. Nr 11, poz. 53).Przepis § 7 uchwały nr 209 wymaga, by zespoły tworzone były przez rolników. Za rolnika zaś w najogólniejszym pojęciu należy - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - uznać osobę, która prowadzi gospodarstwo rolne - a więc osobiście kieruje i zarządza tym gospodarstwem, zamieszkuje w nim, dokłada osobistych starań o jego należyte funkcjonowanie, a także osobiście wykonuje w nim niezbędne czynności - dochód zaś z tej działalności jest głównym źródłem jej utrzymania. Za taką też interpretacją pojęcia "rolnik" użytego w uchwale przemawia powołany § 7 tejże uchwały. Przepis ten wymaga bowiem od rolników tworzących zespół, by posiadali oni odrębne nieruchomości rolne, by zamieszkiwali w danej lub sąsiedniej miejscowości, a także osobiście pracowali w tym zespole.Tak sprecyzowane warunki wykluczają możliwość uznania, że od członków zespołu wymaga się, by byli oni rolnikami jedynie z zawodu, w sensie posiadania wyuczonych umiejętności do prowadzenia gospodarstwa rolnego.Przy takim zaś rozumieniu znaczenia używanego przez uchwałę pojęcia rolnik uznać należy, że tylko jeden pozwany, a mianowicie Antoni M., spełnił w dacie zawarcia przedmiotowej umowy warunki do uczestniczenia w zespole rolników indywidualnych.Z zeznań jego, przesłuchanego w charakterze strony, wynika, że utrzymuje się od około dwóch lat z niewielkiego gospodarstwa rolnego (ok. 2 morgi), dającego również utrzymanie jego żonie oraz synowi Leszkowi.Poprzednio posiadał w innej miejscowości hektarowe gospodarstwo, po sprzedaniu którego nabył to w miejscowości Blok D. Pozostali pozwani natomiast nie byli rolnikami w rozumieniu § 7 uchwały.Stanisław M. od kilku już lat mieszka w R., gdzie wybudował sobie dom i utrzymuje się z działalności usługowej w zakresie transportu drogowego ( właściciel taksówki osobowej). Wprawdzie w r. 1970 zawarł ze swoją teściową umowę, na podstawie której dzierżawi od niej działkę ziemi o powierzchni 1,12 ha, jednakże w ocenie Sądu nie stał się przez to rolnikiem.Nieruchomość dzierżawiona przez niego znajduje się bowiem w miejscowości Z., a więc w odległości co najmniej 10 km od R. (i w podobnej odległości od Bloku D.).Ta okoliczność w zestawieniu z charakterem zasadniczego sposobu zarobkowania przez tego pozwanego, czyni niemożliwe uznanie, iż w momencie zawierania przez niego przedmiotowej umowy był on rolnikiem.W podobny sposób ocenić należy brak przesłanek do uznania za rolnika pozwanego Tadeusza S.W tej sytuacji, zdaniem Sądu I instancji, umowę zawartą przez pozwanych i nazwaną przez nich umową o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych uznać należy na zasadzie art. 58 k.c. za nieważną, jako sprzeczną z treścią powołanej wyżej uchwały. W rewizji pozwani wnoszą o zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego i o oddalenie powództwa lub o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzucają naruszenie przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego, w szczególności art 58 § 1 i § 2 k.c., § 7 ust. 2 i 3 uchwały nr 209 Rady Ministrów z dnia 30 sierpnia 1974 r. w sprawie pomocy Państwa dla zespołowej gospodarki w rolnictwie, art. 860-875 k.c. oraz art. 5 k.c., jak również naruszenie przepisów procesowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozwani zawarli umowę o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych w dniu 8.I.1975 r. i w tymże dniu umowa ta została zarejestrowana w Urzędzie Gminy w D. W tym okresie przesłanki zarówno podmiotowe, jak i przedmiotowe, jakie muszą być spełnione, by umowa zawarta między osobami zainteresowanymi mogła być uznana za powołującą do życia zespół rolników indywidualnych, zawarte zostały w uchwale nr 209 Rady Ministrów z dnia 30 sierpnia 1974 r. w sprawie pomocy Państwa dla zespołowej gospodarki w rolnictwie (M. P. Nr 32, poz. 185). Stosownie do § 7 powołanej uchwały za zespół rolników indywidualnych uznano grupę co najmniej trzech rolników, którzy odpowiadają następującym warunkom:1) są posiadaczami odrębnych gospodarstw lub nieruchomości rolnych; 2) zamieszkują w danej lub sąsiedniej miejscowości;3) zawarli między sobą umowę o utworzeniu zespołu; umowa ta powinna być zarejestrowana w urzędzie gminy, miasta;4) osobiście pracują w zespole;5) podejmują wspólną działalność w zakresie produkcji rolnej objętą umowami zawartymi z jednostkami gospodarki uspołecznionej.Poza tym powołany przepis stanowi, że do zespołów mają odpowiednie zastosowanie przepisy art. 860-875 k.c., a więc przepisy o spółce cywilnej.Wydana przez Radę Ministrów następna uchwała nr 11 z dnia 16 stycznia 1976 r. w sprawie rozwoju zespołów rolników, specjalizacji i kooperacji w rolnictwie (M. P. Nr 11, poz. 53) w sposób podobny sprecyzowała warunki, jakim musi odpowiadać zespół rolników indywidualnych, podkreślając ponadto w pkt 4, że uzyskany z pracy w rolnictwie dochód stanowi dla nich wyłączne źródło utrzymania, w pkt 5 zaś stwierdza się, że rolnicy powinni dokonywać zbytu produktów rolnych wytworzonych w ramach zespołów na podstawie umów wieloletnich zawartych z jednostkami gospodarki uspołecznionej.Podobnie jak uchwała nr 209 również uchwała nr 11 podkreśla, że do zespołów rolników indywidualnych mają zastosowanie odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące spółki. Na tle powyższego unormowania wyjaśnienia wymagają - w związku z zarzutami podniesionymi w rewizji przez pozwanych - następujące zagadnienia:a) jaki jest charakter i istota umowy o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych,b) jakie skutki wywiera okoliczność, że zawarta między rolnikami umowa nie odpowiada warunkom przewidzianym w powołanych wyżej przepisach.Jeżeli chodzi o charakter tej umowy, nawiązuje ona do umowy spółki prawa cywilnego, wedle której wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony. Jest to jednakże spółka o określonych założeniach. Istotnymi elementami tej umowy jest bowiem podejmowanie przez co najmniej trzech rolników, posiadaczy odrębnych gospodarstw lub nieruchomości rolnych, działalności gospodarczej, polegającej na prowadzeniu wspólnej produkcji rolnej i na osobistej pracy w zespole, przy czym dochód osiągany z pracy w rolnictwie stanowi dla nich wyłączne źródło utrzymania.Istotnym poza tym warunkiem powstania zespołu jest jego rejestracja w urzędzie gminy lub miasta.W konkluzji więc stwierdzić należy, że warunkiem skuteczności umowy o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych jest, aby umowa zawarta między jej uczestnikami, poza jej ważnością z punktu widzenia przepisów kodeksu cywilnego, odpowiadała przesłankom wymienionym w § 2 ust. 1-4 uchwały nr 11 Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1976 r. w sprawie rozwoju zespołów rolników, specjalizacji i kooperacji w rolnictwie (M. P. Nr. 11, poz. 53) oraz aby umowa taka została zarejestrowana w urzędzie gminy lub miasta. Natomiast przesłanka wymieniona w ust. 5 powołanej uchwały nie należy do przesłanek dotyczących ważności umowy. Dopiero bowiem powołany do życia zespół rolników indywidualnych zobowiązany jest do dokonywania zbytu produktów rolnych wytwarzanych w ramach zespołu na podstawie umów wieloletnich zawartych z jednostkami gospodarki uspołecznionej. Zawinione niedopełnienie tego obowiązku spowodować może skreślenie przez naczelnika gminy zespołu z rejestru i wówczas przekształca się on w zwykłą spółkę prawa cywilnego.Przechodząc z kolei do drugiego zagadnienia, a mianowicie, jakie skutki prawne wywiera brak jednej z przesłanek wymienionych w § 2 ust. 1-4 powołanej uchwały, rozważyć należy przede wszystkim kwestię, czy brak tych lub niektórych przesłanek powoduje nieważność całej umowy, czy też powoduje jedynie ten skutek, że umowa taka nie jest umową powołującą do życia zespół rolników indywidualnych, lecz staje się zwykłą umową spółki prawa cywilnego. Udzielając odpowiedzi na to pytanie, uznać należy, że umowa o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych, która nie odpowiada przesłankom przewidzianym w § 2 ust. 1-4 uchwały nr 11 Rady Ministrów, powoduje bezskuteczność całej umowy, jeżeli zamiarem stron było powołanie do życia wyłącznie zespołu i prowadzenie gospodarki rolnej jedynie w jego ramach. W braku takiego właśnie wspólnego celu stron, umowa taka przekształci się w zwykłą umowę spółki prawa cywilnego, która nie korzysta z tych wszystkich uprawnień, jakie przewidziane są w powołanych uchwałach nr 11 i 209 Rady Ministrów dla zespołów rolników indywidualnych.W świetle powyższych założeń nie można uznać za zasadny zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 58 k.c. Nie zostały bowiem w rewizji podważone ustalenia zaskarżonego wyroku co do braku przesłanek przedmiotowych, przewidzianych w § 7 uchwały nr 209 Rady Ministrów w odniesieniu do dwu uczestników umowy, a mianowicie Stanisława M. i Tadeusza S. Z tych względów nie jest uzasadniony również zarzut naruszenia § 7 uchwały nr 209 Rady Ministrów. Jak już bowiem zaznaczono wyżej, brak w ogóle przesłanek lub niektórych wymienionych w tej uchwale (obecnie w uchwale nr 11 Rady Ministrów) powoduje bezskuteczność umowy o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych. Nie można podzielić również poglądu reprezentowanego w rewizji co do obrazy art. 17 pkt 1 k.p.c., skoro prawo domagania się uznania umowy o utworzeniu zespołu rolników indywidualnych za nieważną jest prawem o charakterze majątkowym, a nie niemajątkowym.Stąd też słusznie Sąd Wojewódzki nie podzielił stanowiska strony pozwanej co do właściwości Sądu Wojewódzkiego na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c., a sprawę rozpoznał na podstawie art. 18 k.p.c. po przekazaniu jej przez Sąd Rejonowy w Radomsku, w związku z nasuwającymi się zagadnieniami procesowymi, i w wyroku określił wpis od roszczenia majątkowego na zasadzie art. 31 § 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.Za uzasadniony jedynie uznał Sąd Najwyższy zarzut, że okoliczność, iż niektórzy pozwani nie odpowiadają warunkom przewidzianym w powołanej uchwale nr 209 Rady Ministrów, nie spowodowała nieważności cywilnoprawnej umowy spółki, jaką strony zawarły. Jak bowiem wynika ze stanowiska pozwanych w sprawie niniejszej, ich zamiarem jest nadal kontynuowanie działalności w ramach spółki prawa cywilnego. Brak podstaw do przyjęcia, by tego rodzaju umowę należało uznać za nieważną jako naruszającą zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Konsekwencją przekształcenia się umowy w umowę spółki cywilnej jest wyłączenie w stosunku do pozwanych prawa korzystania z uprawnień, jakie przewidziane są dla zespołów. Za dotychczasowe zobowiązania wobec Skarbu Państwa, m.in. za zaciągnięte kredyty, pozwani odpowiadają na zasadzie art. 864 k.c. solidarnie. Z powyższych względów zaskarżony wyrok podlega jedynie sprostowaniu w ten sposób, że umowę zawartą między pozwanymi z dnia 8.I.1975 r. uznaje się za nieważną jako powołującą zespół rolników indywidualnych w rozumieniu uchwały nr 209 Rady Ministrów z dnia 30 sierpnia 1974 r. (M. P. Nr 31, poz. 185); poza tym rewizja pozwanych jako nieuzasadniona podlega oddaleniu.