IV CSK 259/18

Sygn. akt IV CSK 259/18 POSTANOWIENIE Dnia 17 października 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Wojciech Katner (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Marian Kocon SSN Anna Owczarek w sprawie z wniosku W.S. przy uczestnictwie J.F.-S. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 października 2019 r., skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w Z. z dnia 18 października 2017 r., sygn. akt I Ca […], uchyla zaskarżone postanowienie w pkt I i III (punkcie pierwszym i trzecim) oraz w pkt II (drugim) w części dotyczącej oddalenia apelacji uczestniczki w całości i przekazuje sprawę w tej części do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Z., wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE W wyniku rozpoznania apelacji wnioskodawcy W.S. i uczestniczki postępowania J.F.S. od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 27 grudnia 2016 r. w sprawie o podział majątku wspólnego, Sąd Okręgowy w Z. postanowieniem z dnia 18 października 2017 r. uwzględnił częściowo apelację wnioskodawcy i zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że ustalił, iż w skład majątku wspólnego byłych małżonków S. wchodzą nieruchomości w postaci opisanych działek oraz samochód osobowy i środki pieniężne zgromadzone na rachunku oszczędnościowo-kredytowym uczestniczki w wysokości 7 116,99 złotych; ustalił wartość wydatków poniesionych przez wnioskodawcę z tytułu spłaconych zobowiązań na kwotę 104 524,62 złotych; określił zasądzoną od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy spłatę na kwotę 209 481,81 złotych; określił wartość udzielonego zabezpieczenia i sumę ustanowionej hipoteki przymusowej na kwotę 209 481,81 złotych; określił wartość przedmiotu postępowania na kwotę 316 438,99 złotych. W pozostałym zakresie apelacja wnioskodawcy została oddalona oraz w całości została oddalona apelacja uczestniczki. Sąd Okręgowy ustalił, że każdy z uczestników postępowania ponosi koszty postępowania apelacyjnego związane z udziałem w sprawie. Rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji zapadło po stwierdzeniu, że uczestnicy nie kwestionowali sposobu podziału majątku wspólnego przyjętego przez Sąd Rejonowy, a jedynie oponowali przeciwko ustaleniom dotyczącym zakresowi przedmiotowemu tego majątku. Na uwagę zasługiwała apelacja wnioskodawcy w zakresie zarzutów, odnoszących się do kwestionowania uznania przez Sąd Rejonowy środków pieniężnych w kwocie 191 801,59 złotych za składnik majątku podlegającego podziałowi. Wiązało się to z wadliwą, według Sądu Okręgowego oceną dowodów, a przez to naruszeniem art. 233 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Wspólny majątek uczestników został ustalony przez Sąd pierwszej instancji z włączeniem do niego kwoty 191 801,59 złotych, w sytuacji, gdy w chwili orzekania w niniejszej sprawie ten rodzaj składnika majątkowego nie istniał, nie znajdując się w posiadaniu wnioskodawcy. Powinien zatem zostać odjęty od ustalonej masy majątkowej uczestników, skoro został wydatkowany 3 przez wnioskodawcę w okresie poprzedzającym ustanie wspólności majątkowej na potrzeby rodziny lub uzasadnione potrzeby wnioskodawcy. Sąd ustalający skład i wartość majątku wspólnego małżonków ulegający podziałowi na podstawie art. 567 § 3 w związku z art. 684 k.p.c. czyni to po przedstawieniu stosownych dowodów, a te nie dawały podstaw do objęcia podziałem i ostatecznym rozliczeniem środków pieniężnych we wskazanej kwocie. Ustalając łączną wartość składników majątku wspólnego na kwotę 316 438,99 złotych, która przypada uczestniczce, Sąd Okręgowy obciążył ją spłatą na rzecz wnioskodawcy w kwocie 209 481,81 złotych, na którą złożyła się połowa ogólnej wartości majątku oraz połowa kwoty spłaconego przez wnioskodawcę kredytu hipotecznego. W skardze kasacyjnej uczestniczka postępowania zarzuciła Sądowi Okręgowemu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 45 § 1 w związku z art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o. i art. 415 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i nie zaliczenie na poczet składników majątku wspólnego wierzytelności przysługującej uczestniczce z tytułu nieuzasadnionego zbycia przez wnioskodawcę, bez wiedzy i zgody uczestniczki, zgromadzonych przez strony w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej środków pieniężnych pochodzących z wypłaconego wnioskodawcy uposażenia, nagrody rocznej, odprawy oraz ekwiwalentu za urlop, w łącznej wysokości 191 801,59 złotych. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 567 § 3 w związku z art. 684 k.p.c. przez zaniechanie ustalenia składu i wartości majątku wspólnego małżonków podlegającego podziałowi, przez nieuwzględnienie wierzytelności przysługującej uczestniczce w podanej wcześniej wysokości, jak też wyrobów ze złota o wartości 143 914 złotych; art. 227, art. 217 § 1, art. 381 i art. 382 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez oddalenie wniosków dowodowych uczestniczki zgłoszonych w apelacji jako spóźnionych; art. 232 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niedopuszczenie przez Sąd dowodów wskazanych przez stronę, odnośnie do zaniechania ustalenia wysokości uzyskanego zwrotu podatku przez wnioskodawcę z tytułu ulgi odsetkowej, zaniechania ustalenia historii rachunków bankowych, na które wnioskodawca dokonywał przelewów z osobistego rachunku, do którego uczestniczka nie była upoważniona, zaniechania ustalenia, czy transakcje wykonywane przez wnioskodawcę ze wskazanego rachunku bankowego odpowiadały faktycznym 4 potrzebom rodziny oraz uzasadnionym potrzebom wnioskodawcy, jak też zaniechania ustalenia, czy darowizna w wysokości 70 000 złotych na rzecz instytucji kościelnej nie była formą wyzbycia się majątku przez wnioskodawcę; art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak jednoznacznego wskazania podstawy faktycznej orzeczenia w zakresie ustalenia, że kwota 191 801, 59 złotych nie podlega podziałowi w ramach postępowania o podział majątku wspólnego ze względu na nieistnienie tego składnika w dacie ustania wspólności majątkowej uczestników; tego samego przepisu odnośnie do dowodów na ustalenie sumy darowizn otrzymanych przez uczestniczkę od rodziców, pominięcie części materiału dowodowego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji w opozycji do ustaleń Sądu Okręgowego, a także zaniechanie uzasadnienia rozstrzygnięcia w zakresie zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 227 w związku z art. 232, art. 236 oraz art. 217 § 1 i 2 w związku z art. 227 k.p.c. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia podnosi się, że w apelacjach wniesionych przez obojga uczestników postępowania nie kwestionuje się sposobu podziału majątku wspólnego przyjętego przez Sąd pierwszej instancji, oceniając, że jest to uczynione racjonalnie i zasadnie w kontekście sytuacji życiowych uczestników jako byłych małżonków. Konstrukcja uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego jest przekonująca, wywód jest spójny i odnosi się do wszystkich kwestii wskazanych w apelacji. Ze względu na dokładne omówienie przyczyn zaliczenia lub niezaliczenia poszczególnych składników majątkowych do majątku wspólnego, gdzie występują z natury rzeczy sytuacje ocenne, z którymi uczestniczka może się nie zgadzać, to co do całości rozstrzygnięcia może się wydawać, że jest ono prawidłowe. W rzeczywistości tak jednak nie jest. Wprawdzie skarżąca nie podnosi zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. w zaskarżonym postanowieniu, ale zarzuty skargi kasacyjnej oparte na naruszeniu przepisów procedury cywilnej sprowadzają się 5 do tego. Powołany przepis ze względu na zakaz zawarty w art. 3983 § 3 k.p.c. nie powinien, co do zasady stanowić podstawy skargi kasacyjnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2016 r. V CSK 536/15, nie publ.), ale ustalenia faktyczne sprawy zawierają błędy, które są rażące i nie mogą pozostać w sprawie bez należytego zweryfikowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2004 r. IV CK 339/92, nie publ.). Chodzi w szczególności o rozliczenie kwoty 191 801,59 złotych, którą to kwotę Sąd drugiej instancji, w przeciwieństwie do postanowienia pierwszoinstancyjnego wyłączył z podziału majątku małżeńskiego, uznając jej wcześniejsze wydanie na potrzeby spłaty zobowiązań kredytowych i pożyczek prywatnych oraz dla utrzymania wnioskodawcy i syna. Na dzień dokonywania podziału majątku kwota ta w majątku wspólnym nie istniała, a jak stwierdził Sąd, jej zużycie we wskazanych okolicznościach nie wymagało zgody współmałżonka. Sąd powołał się na art. 567 § 3 w związku z art. 684 k.p.c., ustalając skład i wartość majątku wspólnego na podstawie dowodów zgromadzonych w sprawie. Dowody te nie dawały jednakże podstaw, żeby kwotę tę ujmować w składzie majątku wspólnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2010 r. I CSK 205/09, nie publ. i cyt. w nim postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r. II CKN 611/99, nie publ., uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2008 r. III CZP 68/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 99). Należy przyznać rację skarżącej uczestniczce, że w sprawie nieprawidłowo zostały zebrane dowody i nieprawidłowo dokonane ustalenia w zakresie kwestionowanej kwoty 191 801,59 złotych. Akurat w tej sprawie uzasadnienie Sądu drugiej instancji jest bardzo lapidarne, prowadząc do tego, że nieprzekonujące jest wyłączenie tej kwoty z podziału majątku. Kwestia ta wymaga przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego, a uchybienia w tym zakresie w postanowieniu Sądu należy uznać za istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Uchybienia procesowe są powiązane z przepisami prawa materialnego, tj. z art. 45 § 1 w związku z art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o. i z art. 415 k.c. przez niedostateczne zbadanie i wyjaśnienie, czy właściwe było nie zaliczenie spornej kwoty w poczet składników majątku wspólnego, skoro wydatkowanie tej kwoty 6 przez wnioskodawcę nie nastąpiło za zgodą skarżącej (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2012 r. III CZP 64/12, nie publ. i z dnia 10 kwietnia 2013 r. IV CSK 521/12, OSNC-ZD 2013, nr 4, poz. 83). W rażący sposób zostały naruszone przepisy dotyczące postępowania dowodowego odnośnie do sposobu i rzeczywistego wydatkowania spornej kwoty przez wnioskodawcę. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2008 r. II CSK 203/08 (nie publ.) znalazła się dokładna analiza, m. in. art. 45 § 1 k.r.o., z obszernym wskazaniem ewolucji orzecznictwa w kwestii rozliczenia nakładów pochodzących z majątku wspólnego i majątków odrębnych małżonków. W postanowieniu tym rozważa się pojęcia nakładów i wydatków, którymi posługuje się powołany przepis. Za piśmiennictwem przyjmuje się, że nakłady i wydatki w rozumieniu art. 45 k.r.o. obejmują wszelkie przysporzenia na rzecz jednej masy majątkowej, dokonane z uszczerbkiem dla drugiej masy majątkowej. Należy zbadać na gruncie ustaleń faktycznych, czy podstawę rozliczeń między małżonkami w takiej sytuacji stanowić powinien art. 45 k.r.o., czy art. 415 k.c. Z kolei, we wskazanym postanowieniu Sądu Najwyższego stwierdza się zasadnie, że jeżeli środki stanowiące składnik majątku wspólnego zostały przeznaczone na własne, usprawiedliwione potrzeby związane z utrzymaniem jednego z małżonków (w sprawie chodzi także o utrzymanie syna), choćby zużycie tych składników w czasie trwania wspólności majątkowej nastąpiło bez zgody małżonka, to brak jest podstaw do konstruowania na tej podstawie odpowiedzialności między małżonkami. Zarzuty skargi w tej podstawie i w podstawach odnoszących się do przepisów postępowania są zasadne, mimo związania SN ustaleniami faktycznymi Sądu drugiej instancji (art. 39813 § 2 k.p.c.). Pozostaje strona dowodowa, w ramach dowodów wcześniej zgłoszonych a nie przeprowadzonych lub nieanalizowanych, które to uchybienia mają również w tym zakresie charakter rażący (por. uchwała Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów - zasada prawna z dnia 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2006 r. V CSK 146/06, nie publ. oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2008 r. IV CSK 404/07, nie publ. oraz z dnia 9 października 2014 r. I CSK 544/14, OSNC-ZD 2016, nr A, poz. 4). 7 W związku z zarzutem naruszenia zaskarżonym postanowieniem art. 382 k.p.c. należy podnieść, że w orzecznictwie panuje przekonanie, iż co do zasady przed Sądem Najwyższym nie jest skuteczne powołanie się na ten przepis. Stanowi on, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału [dowodowego] zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Przyjmuje się jednak, że w uzasadnionych sytuacjach art. 382 k.p.c. może wyjątkowo stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej. Jest tak wtedy, gdy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął część zebranego w sprawie materiału dowodowego, orzekając wyłącznie na podstawie dowodów zgromadzonych przed sądem pierwszej instancji albo oparł swoje merytoryczne orzeczenie na własnym materiale, z pominięciem postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji, a uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2019 r., nie publ.; podobnie wcześniej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r. II CSK 356/08, nie publ. wraz z bogatym cyt. tam orzecznictwem oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2016 r. V CSK 536/15, nie publ.). W rozpoznawanej sprawie ma się do czynienia z taką właśnie sytuacją i potrzebą uwzględnienia powołanego w skardze kasacyjnej naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 382 k.p.c. Z tych względów należało na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji, uznając, że w zakresie punktu drugiego (II) zaskarżonego postanowienia należało rozstrzygnąć tylko odnośnie do apelacji uczestniczki jako skarżącej to postanowienie skargą kasacyjną. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. jw