K 911/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Potępa; Sędziowie: T. Cyprian, A. Bachrach (sprawozdawca), A. Dąb, E. Merz, Z. Kapitaniak, J. Dorsz; Prokurator: G. Auscaler.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów, odbytym w Warszawie dnia 18 listopada 1950 r., rozpoznawał w sprawie Elizy B. i inn., osk. z art. 23 m.k.k., przekazane mu przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego w Warszawie dnia 30 września 1950 r. - z mocy art. 410 k.p.k. i art. 40 u.s.p. - do rozstrzygnięcia następujące pytanie prawne:Czy użyczenie w celu zaznajomienia się z treścią jednego egzemplarza pisma, druku lub wizerunku o treści przestępczej, określonej w art. 23 m.k.k., wypełnia stan faktyczny przestępstwa przewidzianego w tymże artykule?na które udzielił odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneArt. 23 m.k.k. wymienia "pisma, druki lub wizerunki" zawierające trzy - w przepisie tym wymienione - rodzaje treści, a mianowicie:1)nawołujące do popełnienia zbrodni lub pochwalające zbrodnię (por. art. 29 m.k.k.),2)zawierające fałszywe wiadomości, mogące wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego bądź obniżyć powagę jego naczelnych organów (por. art. 22 m.k.k.),3)zawierające inną fałszywą treść, która ma pozostawać tajemnicą wobec władzy państwowej.Jak z powyższego wynika, "pisma, druki lub wizerunki" wymienione w art. 23 m.k.k. zawierają treści, stanowiące z reguły przedmiot ścigania na podstawie art. 22, 29 m.k.k. albo na zasadzie innych przepisów prawnych (w przypadkach wyjątkowych treść, która "ma pozostawać tajemnicą wobec władzy państwowej", może sama przez się nie stanowić nawet przedmiotu ścigania na podstawie innego przepisu prawa, lecz jest to raczej przypadek teoretyczny).Art. 23 m.k.k. różni się więc od art. 22 m.k.k. tym, że zamiar sprawcy skierowany jest na rozpowszechnianie rzeczy materialnych (pism, druków, wizerunków) zawierających treść przestępczą, gdy tymczasem art. 22 m.k.k. wymaga, aby zamiar sprawcy skierowany był na rozpowszechnianie jedynie treści przestępczych.Powyższe nie wyczerpuje jednak całości różnicy pomiędzy art. 23 m.k.k. a art. 22, 29 m.k.k. lub innymi przepisami karnymi, ścigającymi rozpowszechnianie przestępczych treści.Występek bowiem z art. 22 m.k.k. lub zbrodnię z art. 2 m.k.k., zgodnie z brzmieniem ustawy i przyjętą judykaturą, można popełnić nie tylko w postaci ustnej, lecz i w postaci pisemnej. Np. napisanie listu prywatnego, zawierającego kłamliwe wiadomości mogące wywołać niepokój w społeczeństwie, kwalifikować się będzie z art. 22 m.k.k., a napisanie "listu otwartego", przeznaczonego dla większego grona czytelników i zawierającego lżenie lub poniżanie ustroju Państwa Polskiego, kwalifikować się będzie z art. 29 m.k.k.Istotna różnica pomiędzy zbrodnią z art. 23 m.k.k. a występkiem lub zbrodnią z art. 22 lub 29 m.k.k. nie leży w tym czy zostało ono popełnione w postaci ustnej, czy przy pomocy "pisma, druku lub wizerunku", lecz w tym, czy zamiarem sprawcy było rozpowszechnianie "pism, druków lub wizerunków" jako rzeczy materialnych zawierających treści przestępcze, czy też rozpowszechnianie samych treści przestępczych, niezależnie od ich materialnej powłoki (pisma, druku, wizerunku).Dopatrywanie się natomiast różnicy pomiędzy art. 22 a art. 23 m.k.k. w tym, iż w przypadku art. 23 "fałszywa wiadomość" jest graficznie utrwalona i przeto bardziej sugestywna lub wiarygodna, aniżeli w przypadku działania w sposób określony w art. 22 m.k.k., byłoby nietrafne, ponieważ:po pierwsze: przestępstwa z art. 22 lub 29 m.k.k. można popełnić - jak wyżej powiedziano - nie tylko ustnie, lecz i pisemnie,po wtóre: słowo pisane czy drukowane bynajmniej nie zawsze działa bardziej sugestywnie lub stwarza pozory większej wiarygodności niż słowo wypowiedziane. Zależy to od treści, sformułowania, osób i szeregu okoliczności, które mogą przydawać więcej pozorów wiarygodności wiadomości bądź ustnej, bądź pisemnej. Abstrakcyjne przeto przesądzanie większej sugestywności lub wiarygodności słowa graficznie utrwalonego nad słowem wypowiedzianym nie posiada uzasadnienia.Istotna różnica pomiędzy art. 22 a art. 23 m.k.k. polega na tym, iż art. 23 przewiduje szczególnie niebezpieczną (kwalifikowaną) postać propagandy, jaką jest kolportaż wrogiej, nielegalnej "literatury".Jakkolwiek społeczne niebezpieczeństwo rozpowszechniania fałszywych wiadomości, mogących wyrządzić istotną szkodę interesom państwa, jest znaczne i tym większe, im większej ilości osób sprawca wiadomość fałszywą komunikuje (bądź bezpośrednio większemu gronu, bądź przez dalsze kolejne przekazywanie fałszywej wiadomości) - to jednak przekazywanie takiej fałszywej wiadomości w postaci graficznie uwielokrotnionej stwarza niebezpieczeństwo społeczne jeszcze większe.Niebezpieczeństwo społeczne uwielokrotnione "fałszywej wiadomości" jest pomnożeniem szkody (jaką powoduje fałszywa wiadomość) przez ilość jej odbitek.Dlatego też gdy art. 22 m.k.k. przewiduje sankcje do 5 lat więzienia lub aresztu, a art. 29 - do 10 lat więzienia, to art. 23 m.k.k przewiduje sankcje od lat 3 więzienia do 15, a przy większej szkodzie dla państwa od lat 5 więzienia do więzienia dożywotniego.Ustawa nie używa wprawdzie w treści art. 23 terminu "kolportaż", niemniej jednak stan faktyczny w przepisie tym określony dotyczy czynności zwanych kolportażem.Skoro więc okoliczności sprawy uzasadniają ustalenie faktyczne, iż zamiarem oskarżonego było wzięcie udziału w kolportażu pism, druków lub wizerunków przez rozpowszechnianie poszczególnych lub większej liczby egzemplarzy, to wówczas na gruncie takiego ustalenia faktycznego zasadne będzie pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności z art. 23 m.k.k.Gdy jednak okoliczności faktyczne sprawy prowadzą do ustalenia, iż zamiarem sprawcy było zaznajomienie innych osób jedynie z treścią druku, pisma lub wizerunku bez zamiaru kolportażu tegoż, wówczas - w zależności od treści, jaką dany egzemplarz posiada - zasadne będzie ściganie sprawcy z art. 22 bądź 29 m.k.k. lub innego właściwego przepisu prawa.Przedmiotem kolportażu z reguły bywa większa ilość technicznie sporządzonych odbitek, przy czym technika sporządzenia odbitek może być najróżnorodniejsza: od druku począwszy a na ręce skończywszy.Nie oznacza to oczywiście, by kolportaż musiał ujawniać się w każdym przypadku w swym całokształcie, tj. w postaci uchwycenia każdorazowo większej ilości pism, druków czy wizerunków. Przeciwnie: w praktyce przestępczej może ujawniać się on w postaci cząstkowej jako fragment kolportażu, przy czym uchwycona działalność zbrodnicza polega na przekazywaniu jednego tylko wprawdzie egzemplarza, lecz pochodzącego z większej ilości kolportowanych egzemplarzy identycznych, analogicznych, "seryjnych" (tj. związanych ciągłością lub kolejnością) itd.Formy i postaci potajemnego kolportażu mogą być rozmaite. Jeżeli więc np. choćby jeden rozpowszechniany przez sprawcę egzemplarz z uwagi na technikę sporządzenia jak również na treść świadczy o tym, iż stanowi on cząstkę większej ilości egzemplarzy, podlegającej rozpowszechnianiu - zachodzi poważne prawdopodobieństwo, iż sprawca brał świadomy udział w kolportażu, chyba że inne dowody w sprawie prowadzą do wniosku odmiennego (stopień świadomości sprawcy, krąg osób, wśród których odbitkę rozpowszechniał, itd.) i odwrotnie: w przypadku gdy technika sporządzenia pisma oraz jego treść świadczą o tym, iż rozpowszechniany egzemplarz ma charakter "jednostkowy" (np. pismo ręczne) oraz że nie stanowi on cząstki większej ilości odbitek podlegających kolportażowi (np. jeden "zabłąkany" egzemplarz druku w języku obcym) - wówczas zachodzi raczej prawdopodobieństwo rozpowszechniania treści (w znaczeniu art. 22, 29 m.k.k. i inn.), chyba że inne dowody w sprawie prowadzą do wniosku odmiennego (np. sąd może ustalić, że jeden choćby egzemplarz pisany ręcznie został w zamiarze kolportażowym przepisany z egzemplarza rozpowszechnianego w większej ilości).Jak z powyższego wynika przedmiotowe rozgraniczenie przestępstw z art. 23 m.k.k. i art. 22, 29 i innych przepisów m.k.k. lub. k.k. nie jest celowe, a sądy orzekające powinny w każdym przypadku, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy i osobę sprawcy, ustalić, czy sprawca czynu przestępczego winny jest udziału w zbrodni kolportażu pism, druków lub wizerunków (art. 23 m.k.k.), czy też winny jest rozpowszechniania treści, określonych w art. 22, 29 m.k.k. i inn., które to przestępstwo może być popełnione tak w postaci ustnej, jak i przy pomocy pisma.Na postawione przeto pytanie prawne odpowiedzieć należało jak wyżej.