RAD 14/67

Uzasadnienie faktyczneAdwokat A.B. stanął pod zarzutem naruszenia swych obowiązków zawodowych polegającego na tym, że w lecie 1965 r., będąc ustanowiony przez Sąd Powiatowy w X w sprawie II k.p. 527/64 obrońcą z urzędu oskarżonego C.D., dwukrotnie nie stawił się przed Sądem Wojewódzkim w Y na rozprawy rewizyjne w tej sprawie w dniach 10 czerwca i 10 sierpnia 1965 r., w następstwie czego rozprawy te musiały ulec odroczeniu.Dziekan Rady Adwokackiej w Y, działając na podstawie art. 98 ust. 1 ustawy o ustroju adwokatury, orzeczeniem z dnia 30 października 1965 r. wymierzył adwokatowi A.B. za powyższe naruszenie obowiązków zawodowych karę dyscyplinarną upomnienia, ale wobec sprzeciwu Rzecznika Dyscyplinarnego Naczelnej Rady Adwokackiej, który domagał się wymierzenia obwinionemu kary "znacznie surowszej" w trybie zwykłym, orzeczenie powyższe utraciło moc (art. 87 ust. 3 ustawy o ustroju adwokatury).Komisja Dyscyplinarna Izby Adwokackiej w Y orzeczeniem z dnia 28 maja 1966 r. uniewinniła obwinionego od zarzucanego mu aktem oskarżenia powyższego czynu, nie dopatrując się w jego postępowaniu znamion przewinienia dyscyplinarnego. Zdaniem Komisji Dyscyplinarnej obwiniony, który zamieszkuje w X, a który został ustanowiony obrońcą z urzędu na podstawie art. 80 § 1 lit. b k.p.k. (obrona fakultatywna), nie miał obowiązku stawiennictwa na rozprawę rewizyjną przed Sądem Wojewódzkim w Y, skoro Sąd ten nie uznał jego stawiennictwa za niezbędne i skoro "żaden przepis nie nakładał na obrońcę z urzędu innych obowiązków niż na obrońcę z wyboru". Ponadto obwiniony uzgodnił z oskarżonym C.D. swoją nieobecność na rozprawie rewizyjnej, wobec czego nie był on - zdaniem Komisji Dyscyplinarnej - obowiązany również "do złożenia wniosku o ustanowienie substytuta".Orzeczenie to wobec niezaskarżenia go uprawomocniło się.Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej w rewizji nadzwyczajnej, wniesionej w terminie sześciomiesięcznym od uprawomocnienia się tego orzeczenia, domaga się jego uchylenia i przekazania sprawy Komisji Dyscyplinarnej Izby Adwokackiej w Y do ponownego rozpoznania, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu obrazę art. 93 ust. 1 ustawy o ustroju adwokatury oraz art. 320 i 339 § 1 lit. a k.p.k.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną, przy czym zważył, co następuje:Adwokat wyznaczony do obrony z urzędu dla oskarżonego, który nie jest w stanie bez uszczerbku utrzymania ponieść kosztów obrony (art. 80 § 1 lit. b k.p.k.), powinien pełnić obowiązki obrońcy do końca, a więc w zasadzie do zakończenia sprawy, chyba że sąd zwolni go wcześniej od tych obowiązków (art. 22 ust. 3 ustawy o ustroju adwokatury) albo że oskarżony zrzeknie się obrony z urzędu. W tym ostatnim wypadku adwokat powinien jednak zawiadomić sąd o takim zrzeczeniu się oskarżonego, analogicznie jak w wypadku wygaśnięcia pełnomocnictwa (§ 51 Zbioru zasad etyki adwokackiej).Wyznaczenie obrońcy z urzędu w trybie art. 80 § 1 lit. b k.p.k. (obrona fakultatywna) rozciąga się zarówno na postępowanie przed sądem pierwszej instancji, jak i na postępowanie rewizyjne, albowiem prawo oskarżonego do korzystania z pomocy obrońcy, przewidziane w art. 76 § 1 k.p.k. i podniesione nawet do rangi zasady konstytucyjnej (art. 53 ust. 2 Konstytucji PRL), rozciąga się na obie instancje sądowe.Jest rzeczą zrozumiałą, że to prawo oskarżonego, jeżeli nawet korzysta on z obrony z urzędu, byłoby naruszone, gdyby miało być ograniczone tylko do jednej instancji. Dlatego też adwokat wyznaczony w powyższym trybie do obrony z urzędu w sądzie pierwszej instancji obowiązany jest do stawiennictwa i wnoszenia obrony także przed sądem rewizyjnym, jeśli nie został przez sąd od tego obowiązku zwolniony. W przypadku bowiem obrony fakultatywnej - w przeciwieństwie do niektórych wypadków obrony obligatoryjnej, której ramy zakreśla już sam zakres obligatoryjności wskazany w ustawie (np. art. 79 § 2 k.p.k.) - obrońca z urzędu, jak już wyżej podkreślono, powinien pełnić swe obowiązki w zasadzie do zakończenia procesu.Stanowisko to nie godzi bynajmniej w interesy adwokatów wykonujących praktykę w mniejszych miastach, które nie są jednocześnie siedzibami sądów obu instancji. Jeżeli bowiem adwokat wyznaczony do obrony z urzędu w sądzie I instancji zamieszkuje poza siedzibą sądu rewizyjnego i z tej przyczyny chciałby być zwolniony od obowiązków obrońcy w postępowaniu rewizyjnym, to może bez większych trudności uzyskać takie zwolnienie, lecz powinien w tym celu wystąpić z odpowiednim wnioskiem do sądu rewizyjnego, który wyznaczy wówczas oskarżonemu innego obrońcę z urzędu spośród adwokatów miejscowych.Należy natomiast uznać za błędny pogląd, że obowiązki obrończe takiego adwokata ustają niejako automatycznie z chwilą zakończenia postępowania w I instancji i ewentualnego wniesienia przez niego rewizji na żądanie oskarżonego oraz że sąd rewizyjny powinien w takim wypadku, nawet bez wniosku adwokata, wyznaczyć nowego obrońcę z urzędu spośród adwokatów miejscowych.Kontynuowanie przez adwokata obrony z urzędu przed sądem rewizyjnym (nawet mającym siedzibę poza miejscem jego zamieszkania) może być częstokroć zgodne z życzeniem adwokata, o czym sąd rewizyjny może nie wiedzieć. Może to leżeć w interesie oskarżonego. Nierzadkie są także wypadki, że obrona z urzędu przeradza się w obronę z wyboru, o czym sąd rewizyjny również może nie wiedzieć. Nie miałaby więc uzasadnienia praktyka polegająca na zarządzaniu przez sąd z urzędu zmiany osoby obrońcy z chwilą przejścia sprawy do sądu rewizyjnego, chociażby był on położony poza siedzibą sądu I instancji, jeżeli ani oskarżony, ani dotychczasowy obrońca z urzędu o to nie wnoszą.Poglądu odmiennego nie uzasadnia w szczególności instrukcyjny przepis art. 83 k.p.k., według którego do obrony z urzędu wyznacza się w zasadzie adwokata miejscowego. Przepis ten bowiem nie może być rozumiany w ten sposób, że wyznaczenie - wbrew powyższej zasadzie - do obrony z urzędu adwokata zamiejscowego nie rodzi w ogóle żadnych skutków prawnych i nie stwarza tym samym dla wyznaczonego adwokata żadnych obowiązków. Pogląd ten byłby nie do przyjęcia, mógłby bowiem prowadzić w praktyce do wyników społecznie niepożądanych i nie zamierzonych przez ustawodawcę.Wyznaczenie przez sąd adwokata do obrony z urzędu nawet z naruszeniem zasady wyrażonej w tym przepisie stwarza dla wyznaczonego określone obowiązki z tym związane, z tym tylko zastrzeżeniem, że zamieszkiwanie poza miejscowością, w której ma się odbyć rozprawa, będzie z reguły okolicznością usprawiedliwiającą zwolnienie adwokata od tych obowiązków, jeśli z tej przyczyny wnosi on o zwolnienie.Adwokat nie może natomiast faktu wyznaczenia go przez sąd do obrony z urzędu - podobnie jak i faktu zawiadomienia go o terminie rozprawy rewizyjnej jako dotychczasowego obrońcy z urzędu - pozostawić bez jakiejkolwiek reakcji tylko dlatego, że jest bądź stał się (dla sądu rewizyjnego) adwokatem zamiejscowym. Takie postępowanie adwokata może go narazić na zarzut lekceważenia sobie obowiązków zawodowych w stosunku do sądu i klienta oraz na zarzut utrudniania postępowania sądowego (§ 12 Zbioru zasad etyki).Adwokat nie może też kwestionować zasadności wyznaczenia go przez sąd do obrony z urzędu, jak czynił to w danym wypadku obwiniony w swym piśmie wyjaśniającym do Rady Adwokackiej, w którym niestawiennictwo swe na rozprawy rewizyjne usprawiedliwiał tym, że w jego ocenie brak było przesłanek ustawowych do wyznaczenia C.D. obrońcy z urzędu ze względu na jego stan majątkowy bądź że przesłanki te w czasie późniejszym odpadły. Jeżeli bowiem adwokat jako obrońca z urzędu ma wiadomości wskazujące na to, że brak było przesłanek ustawowych do ustanowienia w konkretnym wypadku obrońcy z urzędu albo że przesłanki takie ustały, to obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o tym sąd. Nie można natomiast usprawiedliwiać tym swej bierności jako obrońca z urzędu.W świetle tego, co wyżej powiedziano, rewizja nadzwyczajna słusznie zakwestionowała stanowisko Komisji Dyscyplinarnej, wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu, co do zakresu obowiązków adwokata jako obrońcy z urzędu. Słusznie też rewizja zarzuca że Komisja Dyscyplinarna nie rozważyła sprawy w najistotniejszym tu aspekcie, a mianowicie w aspekcie obowiązków adwokata jako obrońcy z urzędu w stosunku do sądu.Z niespornych okoliczności sprawy wynikałoby, że adwokat A.B. jako obrońca z urzędu oskarżonego C.D., wyznaczony w trybie art. 80 § 1 lit. b k.p.k., otrzymał zawiadomienie o terminach obu rozpraw, i że nie wystąpił do sądu z wnioskiem o zwolnienie go od obowiązków obrońcy przed Sądem II instancji ze względu na miejsce zamieszkania, ani też nie usprawiedliwił swego niestawiennictwa na te rozprawy.Jak wynika z ustaleń Komisji Dyscyplinarnej, oskarżonemu C.D. nie doręczono zawiadomienia o terminie rozprawy rewizyjnej w dniu 10 czerwca 1965 r. W związku z tym należy zauważyć, że okoliczność ta nie stałaby na przeszkodzie do rozpoznania sprawy na powyższej rozprawie rewizyjnej, gdyby stawił się na niej obrońca oskarżonego CD. (art. 380 § 2 k.p.k.).W obecnym stanie rzeczy należy uznać za dowolne ustalenie Komisji Dyscyplinarnej, że oskarżony C.D. zrzekł się obrony z urzędu przed Sądem II instancji bądź że obwiniony jako jego obrońca "uzgodnił z nim swoją nieobecność" na rozprawie rewizyjnej. Jak słusznie bowiem zarzuca rewizja nadzwyczajna, Komisja Dyscyplinarna z obrazą art. 339 § 1 lit. a k.p.k. nie wskazała w ogóle, na czym oparła to ustalenie. C.D. nie został przesłuchany w sprawie niniejszej, gołosłowne zaś wyjaśnienia obwinionego w tym względzie, które - jak się słusznie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej - nie są ani stanowcze, ani jednoznaczne, nie zostały w żadnej formie przez Komisję Dyscyplinarną sprawdzone.Zarzucane obwinionemu uchybienie nie zasługuje - być może - w świetle okoliczności sprawy na karę surową, niemniej jednak kwalifikuje się nie tylko jako uchybienie obowiązkom "grzeczności i kurtuazji" względem sądu, ale przede wszystkim jako uchybienie obowiązkom zawodowym, a więc jako przewinienie dyscyplinarne (art. 93 ust. 1 ustawy o ustroju adwokatury).Z wymienionych względów zaskarżone orzeczenie, jako wydane z obrazą przepisów prawa wymienionych w rewizji nadzwyczajnej, nie mogło się ostać i podlega uchyleniu celem ponownego rozpoznania sprawy przez Komisję Dyscyplinarną z uwzględnieniem powyższych wskazań.