RNw 44/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk J. Badecki, płk J. Drohomirecki, płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka (sprawozdawca), płk J. Radwański, K. Wagner.Prokurator: płk Z. Jaźwiński.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przedstawionej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w trybie art. 390 k.p.k. i art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"Czy zabór cudzego pojazdu mechanicznego i następnie pozostawienie go bez odpowiedniego zabezpieczenia stanowi przestępstwo określone w art. 257 § 1 k.k. lub przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego, jeśli pojazd mechaniczny stanowił takie mienie?"po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Przestępstwo z art. 257 § 1 k.k. polega na zaborze cudzego mienia ruchomego w celu przywłaszczenia.W chwili działania sprawca zamiarem swym obejmuje zarówno zabór, jak i przywłaszczenie tego mienia.Przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej polega na wykraczającym poza ramy zwykłego, chwilowego jej użycia umyślnym bezprawnym wykonywaniu przez sprawcę praw właściciela w stosunku do rzeczy, na rozporządzeniu nią jak swą własnością. Nie jest przy tym konieczny warunek, by sprawca włączył rzecz na trwałe do swego majątku. Przywłaszczenie następuje przez uzewnętrznienie ze strony sprawcy słowem lub czynem jednoznacznego zamiaru rozporządzania rzeczą jak własną bez dążenia do jej zwrotu właścicielowi w pierwotnym stanie. Uzewnętrznieniem takiego zamiaru może być np. odmowa sprawcy oddania rzeczy właścicielowi, skonsumowanie, zużycie rzeczy co najmniej w stopniu widocznie zmniejszającym jej wartość, zmiana substancji, przeznaczenia rzeczy, zbycie czy wreszcie jej porzucenie.2. Ustalenie faktu zaboru w praktyce nie nastręcza trudności. Natomiast nie zawsze łatwe jest zbadanie - decydującego o kwalifikacji prawnej czynu - celu, w jakim sprawca dokonał zaboru.Cel ten można niejednokrotnie ustalić na podstawie okoliczności zaboru i rodzaju zabranego mienia. Tak więc zabór portfela z kieszeni pasażera tramwaju wskazuje bez wątpliwości na to, że sprawca uczynił to w celu przywłaszczenia.Środek lokomocji jest tego rodzaju mieniem, że okoliczności samego tylko jego zaboru nie zawsze wskazują wyraźnie na przyświecający sprawcy cel, którego wykrycie jest możliwe z reguły dopiero na podstawie ustalenia sposobu postępowania sprawcy z zabranym pojazdem.Sytuacja, gdy sprawca zabiera pojazd i bezpośrednio potem udaje się tym pojazdem w dogodne miejsce i tam wymontowuje części składowe dla własnego użytku lub na sprzedaż, ujawnia wyraźnie cel, do którego przez zabór zmierzał. Demontaż pojazdu jest czynnością świadczącą o rozporządzeniu nim przez sprawcę jak swą własnością. W opisanej przykładowo sytuacji istnieją wszelkie podstawy do stwierdzenia, że zabierając pojazd, sprawca kierował się celem jego przywłaszczenia.3. Częste są jednak wypadki, gdy zachowanie się sprawcy bezpośrednio po zabraniu pojazdu nie wskazuje dostatecznie jasno, że zamiar przywłaszczenia przyświecał mu już w momencie zaboru. Jeżeli cel przyświecający sprawcy w chwili dokonywania zaboru nie konkretyzuje się w woli przywłaszczenia, której powstanie i realizacja ujawniają się dopiero później, to nic nie stoi na przeszkodzie temu, by uznać, że taki czyn, nie będąc wprawdzie kradzieżą, polega na przywłaszczeniu cudzego mienia.Widocznym przejawem takiego przywłaszczenia może być między innymi trwałe używanie pojazdu, zmiana jego wyglądu, przekształcenie, demontowanie i inne naruszanie jego substancji, umyślne zniszczenie, jego zbycie czy wreszcie porzucenie.Co się tyczy prawnej oceny postępowania polegającego na porzuceniu zabranego pojazdu, to przeprowadzić ją można na przykładzie zachowania się sprawcy, który zabrał bez wiedzy właściciela cudzy pojazd dla odbycia przejażdżki, potem jednak pozostawiał ów pojazd bez odpowiedniego zabezpieczenia na szosie, nie troszcząc się o jego dalszy los.Przez pojęcie "odpowiedniego zabezpieczenia pojazdu" należy rozumieć takie zabezpieczenie pojazdu przez sprawcę, które, podyktowane zamiarem zwrotu pojazdu właścicielowi, uzasadnia mniemanie sprawcy, że pojazd faktycznie zostanie przez właściciela odzyskany. Będzie to zatem oddanie pojazdu pod opiekę innej osobie zobowiązującej się do przekazania go właścicielowi, pozostawienie pojazdu w miejscu strzeżonym i zawiadomienie o tym właściciela, przekazanie pojazdu do dyspozycji władzy ze wskazaniem, czyją jest własnością, itp.Brak tego rodzaju zabezpieczenia pojazdu, pozostawienie go bez zapewnienia mu ochrony - zwłaszcza w miejscu ogólnie dostępnym, gdzie istnieje możliwość jego kradzieży lub okradzenia, a także w miejscu, w którym pojazd narażony jest na zniszczenie lub uszkodzenie - świadczy w istocie rzeczy o porzuceniu pojazdu przez sprawcę, porzuceniu zaś temu towarzyszy świadomość sprawcy, że właściciel może nie odzyskać porzuconego pojazdu, a także zgoda na takie następstwa porzucenia.Porzucenie jest ostatecznym i krańcowym przejawem woli sprawcy nieskrępowanego - choćby nawet nieracjonalnego - rozporządzania pojazdem, postępowania z pojazdem w sposób odpowiadający własnym zachciankom i potrzebom chwili z wyłączeniem praw właściciela.Porzucenie pojazdu jest z reguły rozporządzeniem mieszczącym się w granicach praw przysługujących tylko i wyłącznie właścicielowi.Jeżeli dowody i okoliczności nie pozwalają ustalić, że cel przywłaszczenia przyświecał sprawcy w momencie zaboru pojazdu (art. 257 § 1 k.k.), to pozostawienie w takim wypadku pojazdu bez odpowiedniego zabezpieczenia "swemu losowi", a więc porzucenie go, może być - nawet przy braku innych uprzednich rozporządzeń pojazdem świadczących wyraźnie o przywłaszczeniu - zakwalifikowane jako przestępstwo z art. 262 § 1 k.k.4. Jeżeli pojazd mechaniczny jest własnością społeczną, to sprawca, dopuszczając się zaboru takiego pojazdu z zamiarem przywłaszczenia go lub przywłaszczając sobie zabrany pojazd w sposób wyżej omówiony, popełnia w obu wypadkach przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego przewidziane w stosownym przepisie ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciw własności społecznej albo - gdy wysokość wynikłej z zagarnięcia szkody przekracza 50.000 zł, a sprawca działał z chęci zysku - przestępstwo kwalifikowane według stosownego przepisu ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa.5. Wskazując wyżej, jaka kwalifikacja prawna znajduje zastosowanie w wypadkach zaboru prowadzącego do zagarnięcia cudzego pojazdu, należy stwierdzić, że zachodzi potrzeba rozgraniczenia zakresu omówionych norm i zakresu norm kwalifikujących takie postacie zaboru, które nie wiążą się z zagarnięciem pojazdu. Nie oznacza to wyjścia poza ramy postawionego pytania, lecz prowadzi do pełnego wyjaśnienia kwestii prawnej.Nie stanowi zagarnięcia cudzego mienia w omawianym znaczeniu zabór pojazdu dokonany w celu zmuszenia uprawnionej osoby zaniechania korzystania z pojazdu bądź do innego zaniechania, działania czy znoszenia. Zabór pojazdu dokonany przez sprawcę w takim celu, jeżeli nie łączy się z elementami działania wskazującymi na przywłaszczenie pojazdu (np. z trwałym używaniem pojazdu), wyczerpuje znamiona przestępstwa przewidzianego w art. 251 k.k., godzącego w sferę wolności osobistej osoby, której pojazd zabrano.W wypadku takim sprawca nie ma zamiaru wykonywania w stosunku do zabranego pojazdu praw przysługujących właścicielowi, chce natomiast przez fakt pozbawienia władztwa nad pojazdem zmusić właściciela do pożądanego przez siebie zachowania się.I tak np. przestępstwo z art. 251 k.k. popełnia sprawca, który chcąc udaremnić zaplanowany wyjazd samochodem na rajd automobilowy, zabiera właścicielowi jego pojazd i nie używając go, powoduje jego zwrot właścicielowi dopiero wówczas, gdy wyjazd przestaje być aktualny.Kierunkowy charakter przestępstwa z art. 251 k.k. zaakcentowany został w zasadzie prawnej zawartej w postanowieniu składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 1949 r., w sprawie K 1228/49.W odróżnieniu od omówionych postaci przestępstw zabór dokonany w celu krótkotrwałego używania cudzego pojazdu w sposób odpowiadający przepisom prawidłowej eksploatacji stanowi jedynie wykroczenie z art. 57 prawa o wykroczeniach, jeżeli sprawca, zabierając pojazd, zamierzał go zwrócić właścicielowi w stanie nienaruszonym i po jego użyciu uczynił wszystko, co niezbędne, by pojazd w takim stanie znalazł się ponownie we władaniu osoby uprawnionej.