U 4/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk A. Kaszycki, płk S. Mendyka (sprawozdawca), płk J. Drohomirecki, płk A. Porzecki, płk W. Sieracki, płk S. Wojtczak.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Jerzego B., nieprawomocnie skazanego za przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. z zastosowaniem art. 294 § 1 i 4 k.k. na karę 7 miesięcy ograniczenia wolności z potrąceniem 21% uposażenia na rzecz Skarbu Państwa przez okres odbywania kary, po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11 poz. 54 z późn. zm.) przez skład sądzący trzech sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości, a mianowicie:"1. Czy rewizja oskarżonego, domagająca się zmiany wyroku przez orzeczenie zamiast kary ograniczenia wolności z obostrzeniem przewidzianym w art. 294 § 4 k.k. kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania i z obostrzeniem wynikającym z art. 75 § 1 i 2 k.k., jest rewizją na niekorzyść (art. 383 § 1 k.p.k.), do której wniesienia oskarżony nie jest uprawniony (art. 374 § 4 k.p.k.)?2. Jeżeli taka rewizja nie jest rewizją na niekorzyść, to w jakiej wysokości można orzec karę pozbawienia wolności (aresztu wojskowego) z warunkowym zawieszeniem jej wykonania oraz czy i jakie zamienniki należy stosować w tym zakresie?" i po wysłuchaniu wniosku prokuratora postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneW systemie kar zasadniczych, przewidzianych w kodeksie karnym, kara ograniczenia wolności jest karą łagodniejszą od kary pozbawienia wolności. Wynika to nie tylko z określonego uszeregowania poszczególnych kar zasadniczych w art. 30 § 1 k.k., ale także i to przede wszystkim z tego, że w myśl założeń ustawowych karę ograniczenia wolności wymierza się za przestępstwa o mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, a więc w tych wypadkach, w których dla osiągnięcia celu kary nie jest konieczne orzeczenie kary bezwzględnego pozbawienia wolności.Powyższe stwierdzenia nie wyłączają jednak tego, że w konkretnej sprawie, za określone przestępstwo i w odniesieniu do określonej osoby, kara w ujęciu kodeksowym rodzajowo łagodniejsza może się okazać w swym konkretnie wymiernym, w wyroku określonym, kształcie karą faktycznie surowszą od tej, która ma taki charakter z mocy ustawy. Przykładowo można tu wskazać, że na tle całokształtu okoliczności konkretnej sprawy kara grzywny w wysokim rozmiarze może być dla sprawcy surowsza od kary ograniczenia wolności, ta ostatnia zaś, z jej wszystkimi rygorami i obostrzeniami, zwłaszcza dla żołnierza zawodowego, może być z kolei faktycznie surowsza od kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, nawet w wypadku zastosowania art. 75 k.k. W tym aspekcie, oceniając zatem surowość kary in concreto, hierarchiczne uszeregowanie w art. 30 k.k. kar zasadniczych według ich rodzajów nie może mieć mocy wiążącej bezwzględnie i w każdym wypadku.Oskarżony stosownie do art. 374 § 3 k.p.k. może skarżyć rozstrzygnięcie naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom. Odebranie oskarżonemu prawa do zaskarżenia orzeczenia mogłoby nastąpić tylko wtedy, gdyby brak tej przesłanki był oczywisty, jednakże w każdym wypadku ocena tej kwestii należy do wyłącznych kompetencji sądu odwoławczego, rozstrzygającego na tle okoliczności danej sprawy.Decydują zatem konkretne okoliczności sprawy, przez których pryzmat oceniać należy, czy rodzaj i skutki skazania na określoną w wyroku karę w odczuciu i przekonaniu oskarżonego szkodzą jego interesom. Jeżeli zatem, w przekonaniu oskarżonego, skazanie go na karę rodzajowo łagodniejszą w istocie rzeczy, na tle całokształtu okoliczności danej sprawy, czyni dlań tę karę bardziej dolegliwą (np. w sferze warunków i trybu jej wykonania, skutków, obostrzeń itp. dodatkowych elementów) od odpowiednio dawkowanej kary wprawdzie rodzajowo surowszej, lecz praktycznie mniej dolegliwej, to okoliczność ta daje temuż oskarżonemu legitymację procesową do wniesienia środka odwoławczego, odpowiednio do jego interesów ukierunkowanego. O zasadności tego rodzaju środka odwoławczego rozstrzyga sąd rewizyjny, kierując się w tym względzie ogólnymi regułami postępowania odwoławczego, a zwłaszcza, gdy chodzi o karę, kodeksowymi przesłankami określającymi zasady wymiaru kary na tle wymagania zawartego w art. 387 pkt 4 k.p.k. Jeżeli zaś tak, to udzielenie odpowiedzi na pierwsze pytanie staje się bezprzedmiotowe, jako że rozstrzygnięcie tego problemu, zależne od konkretnych okoliczności, nie wymaga zasadniczej wykładni ustawy w drodze uchwały.Nie wymaga też wykładni w drodze uchwały problem drugi (drugie pytanie). Karę ograniczenia wolności względem żołnierza zawodowego można orzec jedynie w sytuacji określonej w art. 294 § 1 k.k. Jeżeli zatem w toku postępowania odwoławczego - zamiast praktycznie dla skazanego surowszej kary ograniczenia wolności - należałoby wymierzyć formalnie tylko, ze względu na jej rodzaj, karę surowszą, lecz w istocie swej dla tego skazanego łagodniejszą, to wchodzić tu może w rachubę wyłącznie ta kara (co do rodzaju i wysokości), zamiast której wolno orzec ograniczenie wolności. Proporcje i inne warunki orzeczenia tej kary do uprzednio wymierzonej kary ograniczenia wolności muszą, rzecz oczywista, uwzględniać w tym wypadku ogólne wymagania rozstrzygnięcia na korzyść oskarżonego.W tym więc stanie rzeczy, całokształt przytoczonych motywów, mając na względzie, należało postanowić jak na wstępie.