V CSK 485/19

Sygn. akt V CSK 485/19 POSTANOWIENIE Dnia 28 lutego 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Monika Koba w sprawie z powództwa P. N. i A. N. (poprzednio: N. D. ) przeciwko M. W. (poprzednio: N.) o uznanie za niegodną dziedziczenia, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 lutego 2020 r., na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 21 stycznia 2019 r., sygn. akt I ACa (…), 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2) zasądza od pozwanej na rzecz powodów kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, 3) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w (…) na rzecz adwokat M. F. kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2019 r. Sąd Apelacyjny w (…) orzekając na skutek apelacji powodów P. N. i A. N. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 5 marca 2012 r. w ten sposób, że uznał pozwaną M. W. (poprzednio N.) za niegodną dziedziczenia po zmarłym w dniu 27 września 2008 r. mężu W. N., 2 z uwagi na znęcanie się fizyczne i psychiczne nad nim, za co została skazana prawomocnym wyrokiem wydanym w dniu 21 grudnia 2017 r. przez Sąd Rejonowy w K.. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwaną. Wnosząc o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazała, że jest ona oczywiście uzasadniona, ponieważ Sąd Apelacyjny niedostatecznie rozważył, czy w perspektywie wszystkich okoliczności sprawy, w tym czasu wspólnego pożycia małżonków, choroby alkoholowej spadkodawcy, nie odwołania przez niego testamentu, w którym do spadkobrania powołał żonę oraz czasokresu przypisanego jej przestępstwa znęcania, można je kwalifikować jako „ ciężkie przestępstwo” w rozumieniu art. w art. 928 § 1 pkt 1 k.c. Oczywistej zasadności skargi skarżąca upatrywała także w niezastosowaniu do rozstrzygania o kosztach procesu art. 102 k.p.c. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącej, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. 3 Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (tak np. Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, nie publ. i z dnia 29 września 2017 r., V CSK 162/17, nie publ.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 niepubl. i przywołane tam orzecznictwo). Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by była ona – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Z motywów zaskarżonego orzeczenia nie wynika, żeby Sąd Apelacyjny uznając pozwaną za niegodną dziedziczenia po zmarłym mężu W.N. orzekał wbrew orzecznictwu Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, u podstaw instytucji niegodności dziedziczenia leżą względy natury etycznej, nie godzi się bowiem, by ten który zwraca się przeciwko spadkodawcy następnie po nim dziedziczył. Niegodność dziedziczenia występuje w sytuacjach wyjątkowych, kiedy postępowanie spadkobiercy jest tak dalece naganne, że uzasadnia odsunięcie go od dziedziczenia po określonym spadkodawcy i traktowanie tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.). Działanie spadkobiercy musi być umyślne, przestępstwo „ciężkie” i skierowane przeciwko spadkodawcy. W grę mogą wchodzić różne rodzaje przestępstw w tym przeciwko rodzinie i opiece. W toku sprawy o uznanie spadkobiercy za niegodnego sąd jest związany prawomocnym wyrokiem skazującym (art. 11 k.p.c.). Sąd cywilny dokonuje natomiast samodzielnej oceny czy przestępstwo jest przestępstwem „ciężkim” (por. m.in. wyroki Sądu 4 Najwyższego z dnia 23 listopada 1990 r., III CRN 318/90, niepubl., z dnia 10 grudnia 1999 r., II CKN 627/98, niepubl, z dnia 9 stycznia 2014 r., V CSK 109/13, OSN 2015, nr 4, poz. 43, i z dnia 23 marca 2016r., III CSK 80/15, OSNC 2017, nr 2, poz. 25). Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że przypisane skarżącej przestępstwo znęcania fizycznego i psychicznego nad spadkodawcą (art. 207 § 1 k.k.) polegającego na wszczynaniu awantur, ubliżaniu słowami powszechnie uznanymi za wulgarne i obelżywe, poniżaniu i ośmieszaniu, izolowaniu od otoczenia, uniemożliwianiu mu kontaktu z bliskimi, szarpaniu, popychaniu, biciu rękami po twarzy, pięściami po ciele oraz kopaniu jest przestępstwem „ciężkim” w rozumieniu art. 928 § 1 pkt 1 k.c. nie wskazuje na oczywistą zasadność skargi. Prezentując stanowisko przeciwne skarżąca pomija, że związek małżeński ze spadkodawcą zawarła 5 maja 2007 r. (k. 142), mając pełną świadomość, że cierpiał on na chorobę alkoholową. Spadkodawca zmarł 27 września 2008 r., a w czasie trwającego nieco ponad rok związku małżeńskiego, w trzech ostatnich miesiącach jego życia, kiedy najbardziej potrzebował wsparcia i pomocy osoby bliskiej spotkał się ze strony żony z traktowaniem, które zrealizowało znamiona przestępstwa znęcania. Oczywista zasadność skargi nie może także polegać na odmowie stosowania art. 102 k.p.c. Skorzystanie z tej regulacji jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu rozpoznającego sprawę i do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, a jeśli tak to w jakim zakresie, od generalnej zasady obciążania kosztami procesu strony przegrywającej spór (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2011 r., II PZ 1/11, niepubl.). W konsekwencji analiza wniosku, na tle podstaw skargi oraz motywów zaskarżonego orzeczenia, z uwzględnieniem związania Sądu Najwyższego podstawą faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia (art. 3983 § 3 k.p.c. i 39813 § 2 k.p.c.) nie prowadzi do oceny, że stanowi ono rezultat jaskrawych błędów w podejmowanych działaniach procesowych czy wykładni prawa. 5 Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015, poz. 1800 ze zm.). O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy orzekł na podstawie §16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 8 pkt 6 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 18). aj