I CO 26/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Święcicki. Sędziowie: Z. Wiszniewski, F. Błahuta, S. Kałamajski, M. Piekarski (współsprawozdawca), S. Białek (sprawozdawca), J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Szczepana M. i i. przeciwko Józefowi M. i i. o uchylenie stwierdzenia praw do spadku:"Czy powództwo z art. 70 pr. spadk. przysługuje również spadkobiercy, który był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie praw do spadku?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Powództwo z art. 70 prawa spadk. może wytoczyć każdy spadkobierca, również taki, który był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie praw do spadku".Uzasadnienie faktyczneStan faktyczny sprawy, w której wyłoniło się przedstawione składowi 7 sędziów zagadnienie prawne, jest następujący:Szczepan M. odrzucił spadek po matce i został pominięty w stwierdzeniu praw do spadku, które sąd stwierdził w całości na rzecz jego siostry. Powództwo dzieci M. z art. 70 pr. spadk., uwzględnione przez Sąd Powiatowy, zostało oddalone przez Sąd Wojewódzki w Krakowie ze wskazaniem na prawną bezskuteczność odrzucenia spadku przez ojca powodów po upływie terminu z art. 35 pr. spadk. Rewizję nadzwyczajną Ministra Sprawiedliwości, która zwalczała ten wyrok, odwołując się do wykładni przedstawionej w nie wpisanej do księgi zasad prawnych uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23.VI.1952 r. C 593/52 (OSN 1954/3/53), Sąd Najwyższy oddalił wyrokiem z 26.10.1960 r. 3 CR 621/60.W tej sytuacji Szczepan M. wystąpił sam z powództwem z art. 70 pr. spadk., lecz i jego powództwo (uwzględnione przez Sąd Powiatowy) zostało oddalone przez Sąd Wojewódzki rewizyjny w Krakowie. Sąd ten zgodnie z poglądem wyrażonym w powołanej już uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego C 593/52 stanął na stanowisku, że powód, uczestnik postępowania o stwierdzenie praw do spadku, nie może opierać powództwa z art. 70 pr. spadk. na tej samej podstawie dziedziczenia z ustawy, na której oparte jest zwalczane w procesie stwierdzenie praw do spadku.Wyrok ten został zaskarżony przez Ministra Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której podkreśla się, że rozbieżności natury jurysprudencyjnej nie mogą - jak to się stało w omawianych sprawach - doprowadzać do pozbawienia osób uprawnionych ich praw do spadku.W przedstawionym stanie faktycznym zachodzi istotnie potrzeba postulowanej w rewizji nadzwyczajnej wykładni przepisów art. 70 pr. spadk. w związku z art. 43 k.p.n.W uchwale z 23.VI.1952 r. C 593/52 Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że art. 70 pr. spadk. jest szczególnym przepisem w rozumieniu art. 43 k.p.n. i że na jego podstawie z powództwem o uchylenie stwierdzenia praw do spadku innego spadkobiercy i o stwierdzenie własnych praw może wystąpić każdy spadkobierca bez względu na to, czy był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie praw do spadku, czy też nie. Pogląd ten, zamykający prowadzoną na łamach prasy prawniczej poprzednio dyskusję, nie spotkał się już z krytyką. Jest on zresztą zgodny z treścią i celem przytoczonych przepisów prawnych i Sąd Najwyższy w obecnym składzie w zupełności go podziela.W wyżej cytowanej uchwale Sąd Najwyższy wypowiedział jednak również pogląd, że spadkobierca, który był uczestnikiem postępowania niespornego o stwierdzenie praw do spadku, nie może opierać powództwa z art. 70 pr. spadk. na tej samej podstawie, na której oparte było postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku.Ograniczenie to nie wynika wprawdzie, jak wyjaśnia się w tej uchwale, z werbalnej wykładni art. 70 pr. spadk., niemniej jednak uzasadnia je postulat praworządności i zasada równorzędności postępowania niespornego i spornego. Ta zasada równorzędności obu rodzajów postępowania, które po zmianach wprowadzonych w procesie cywilnym ustawą z 20.VII.1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349) w równym stopniu zmierzać mają do realizacji przez sądy zadań wymiaru sprawiedliwości i wykrycia prawdy, nie da się - według stanowiska omawianej uchwały - pogodzić z tym, by kontrola prawidłowości ustaleń faktycznych i wykładni prawa, dokonanych przez sąd w postępowaniu niespornym, mogła być przeprowadzona w postępowaniu spornym na żądanie uczestnika postępowania, który miał możność obrony swych praw w postępowaniu niespornym. Prowadziłoby to poza tym - jak się w uzasadnieniu uchwały przytacza - do szkodliwej rozbieżności orzeczeń sądowych w tej samej sprawie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w obecnym składzie argumentacji tej nie podziela.Zasada równorzędności postępowania spornego i niespornego została zrealizowana już w kodeksie postępowania niespornego (dekret z 18.VII.1945 r. - Dz. U. Nr 27, poz. 169). Jej wyrazem jest właśnie art. 43 k.p.n., jednakże już sam ustawodawca przewidział w nim możność innego, szczególnego ustawowego unormowania. Nie ma sporu co do tego, że taką szczególną normą prawną jest art. 70 pr. spadk. Ustawodawca mógł - podobnie jak to było w prawie niemieckim - przewidzieć dla kontroli i poprawienia błędnego stwierdzenia praw do spadku to samo postępowanie, w jakim je wydano. Nieistotne już jest, że ustawodawca przekazał tę kontrolę nie do tego samego postępowania (jak k.c. niem.), lecz przewidział w tym celu proces, ważne natomiast jest to, że w stosunku do postanowień stwierdzających prawo do spadku uchylił w ten sposób powagę rzeczy osądzonej, taki bowiem jest również sens art. 70 pr. spadk. w związku z art. 43 k.p.n.Postępowanie o stwierdzenie praw do spadku ma zresztą przez samą ustawę ograniczony cel i skutek. Według art. 32 pr. spadk. spadkobierca nabywa spadek z mocy samego prawa i dla realizacji uprawnień stąd wynikających nie musi - poza wypadkami, o których mowa w art. 46 pr. spadk. - zwracać się do sądu o stwierdzenie praw do spadku. Według postanowień art. 47 pr. spadk. sądowe stwierdzenie praw do spadku uzasadnia poza tym tylko domniemanie, że osoby, których prawa zostały stwierdzone, są spadkobiercami. Domniemanie to może być obalone dowodem przeciwnym - niedopuszczalnym w myśl wyraźnego postanowienia ustawy (art. 47 § 2 pr. spadk.) - tylko wobec osoby trzeciej, która przez czynność prawną tego, czyje prawa do spadku zostały stwierdzone w dobrej wierze, nabyła prawo do przedmiotu należącego do spadku albo została zwolniona od zobowiązania.Wskazane wyżej przepisy normują wprawdzie zagadnienie prawnomaterialnych skutków stwierdzenia praw do spadku, a zagadnienie powagi rzeczy osądzonej takiego stwierdzenia ma charakter procesowy, nie mniej jednak trudno byłoby nie dopatrywać się związku między ograniczoną prawnomaterialną skutecznością stwierdzenia praw do spadku a ograniczeniem, czy nawet uchyleniem materialnej prawomocności takiego postanowienia.Za przyjętym w uchwale C 593/52 ograniczeniem uczestników postępowania niespornego nie przemawia też wzgląd na powagę sądów (że sąd niższy będzie kontrolował prawidłowość orzeczeń sądu wyższego, czy nawet Sądu Najwyższego) ani też obawa przed mogącą w takich wypadkach powstać rozbieżnością orzecznictwa. W przedstawionej na wstępie sprawie Szczepana M. słuszność powództwa jego dzieci nie ulegałaby wątpliwości, gdyby odrzucenie spadku przez ich ojca nastąpiło w terminie. Wówczas wystąpiłaby też z całą wyrazistością zarówno owa "kontrola" poprzedniego błędnego rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu niespornym, jak i podkreślona w uchwale C 593/52 rzekoma "sprzeczność" rozstrzygnięć sądu. W istocie sprzeczności nie ma, bo z mocy art. 70 pr. spadk. sąd uchyla błędne stwierdzenie praw do spadku. Okoliczność wreszcie, że może dojść do sytuacji (wyjątkowej i patologicznej), w której sąd niższy będzie orzekał o błędności rozstrzygnięcia sądu wyższego, nie może stać na przeszkodzie realizacji zgodnych z prawem roszczeń spadkobiercy, skoro - jak już nadmieniono poprzednio - ustawodawca nie przyznał kontrolowanemu orzeczeniu (stwierdzeniu praw do spadku) powagi rzeczy osądzonej.Postulat szerokiej kontroli w ramach art. 70 pr. spadk. postanowień stwierdzających prawa do spadku nie wypływa też z jakichś szczególnie wyjątkowych sytuacji, albowiem podobnych do sprawy M. sytuacji mogłoby być więcej. Podobnie w szczególności, jak odrzucenie spadku, może być błędnie ocenione prawnie zrzeczenie się praw do spadku (art. 10 i 11 pr. spadk.): np. zrzekający się może być błędnie albo dopuszczony do dziedziczenia, albo wyłączony. Łatwo również o komplikacje na tle stosowania art. 25 pr. spadk. To samo może się zdarzyć przy wykładni art. 26, gdy się źle prawnie oceni zachowanie się małżonka w procesie o rozwód jako równoznaczne z wytoczeniem powództwa o rozwód (jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, w naszym prawie nie ma miejsca na powództwo wzajemne o rozwód). Nie są też wyłączone pomyłki przy ustalaniu udziałów w spadku po rodzeństwie rodzeństwa przyrodniego, szczególnie u tych prawników, którzy przyzwyczajeni byli do innych reguł pod rządem prawa poaustriackiego i poniemieckiego.We wszystkich tych wypadkach będzie chodzić o uczestników postępowania niespornego i o tę samą podstawę, w skład której obok śmierci spadkodawcy, czyli otwarcia spadku, wchodzi tytuł powołania do spadku (testament, stosunek rodzinny) i pewne kwalifikacje spadkobiercy.Gdyby wyłączyć możność naprawienia błędu w trybie przewidzianym w art. 70 pr. spadk., sprawa między uczestnikami postępowania o stwierdzenie praw do spadku byłaby praktycznie przesądzona, na interwencję bowiem przy pomocy tego nadzwyczajnego środka, jakim jest rewizja nadzwyczajna (do której uchwała odsyła), nie zawsze można by liczyć (kwestia terminów, naruszenie interesu Państwa Ludowego). Wytworzyłby się w związku z tym taki stan, że inne osoby, w szczególności wierzyciele czy to spadkodawcy, czy spadkobiercy, mogliby się z wyrażonym w stwierdzeniu praw do spadku błędnym domniemaniem nie liczyć, sami zaś uczestnicy nie mogliby już doprowadzić do korektury błędu.Z przedstawionych rozważań wynika, że nie ma podstaw uzasadniających ścieśniającą wykładnię art. 70 pr. spadk. i dopatrywania się tym samym w jego postanowieniach innej treści, aniżeli wynika ona z jego brzmienia. To zaś prowadzi do wniosku, że z powództwem o uchylenie stwierdzenia praw do spadku innego spadkobiercy i o stwierdzenie praw powoda może wystąpić każdy spadkobierca bez względu na to, czy był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie praw do spadku, i bez względu na tytuł, na jakim powództwo opiera. Należy wreszcie wskazać, że po tej właśnie linii wytkniętej gramatyczną wykładnią art. 70 pr. spadk. poszły też orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 16.IX.1953 r. II C 725/53 (NP 1954/10/54) i z dnia 26.X.1960 r. 3 CR 621/60.Z tych względów Sąd Najwyższy uchwalił zasadę prawną przytoczoną w sentencji.