I KO 118/56

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie całej Izby Karnej, po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Generalnego Prokuratora, postanowił zgłoszony w trybie art. 26 prawa o ustroju sądów powszechnych wniosek Ministra Sprawiedliwości o wyjaśnienie następujących zagadnień prawnych:1."Czy przepisy co do szerszego zakresu stosowania amnestii w stosunku do kobiet mających w dniu wejścia w życie ustawy dziecko poniżej 14 lat (art. 1 pkt 2 i art. 3 ust. 3), mogą być interpretowane rozszerzająco odnośnie przypadków sprawowania przez kobietę bezpośredniej pieczy nad dzieckiem w wieku do lat 14 (w chwili wejścia w życie ustawy)?"2."Czy w przypadkach darowania kar na mocy art. 2 ustawy o amnestii z dn.27.IV.1956 r. za przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego ulegają ściągnięciu koszty zasądzone na rzecz oskarżyciela prywatnego?"3."Czy odbycie przez oskarżonego kary obozu pracy orzeczonej przez Komisję Specjalną stanowi podstawę do zastosowania art. 6 ust. 1 ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. w stosunku do czynu przestępnego, popełnionego w warunkach art. 60 k.k. przed 15.IV.1956 r.?"4."Czy opłata sądowa nałożona w wyroku uniewinniającym na oskarżyciela prywatnego na zasadzie art. 19 dekretu o opłatach sądowych w sprawach karnych z dn. 23.I.1947 r. podlega darowaniu na mocy art. 2 pkt 1 ustawy o amnestii?"5."Czy w przypadkach niemożności ściągnięcia kary grzywny orzeczonej w rozmiarze ponad 2.000 zł za przestępstwo nie podlegające abolicji, - do zastępczej kary pozbawienia wolności ma zastosowanie art. 3 ust. 2 ustawy o amnestii?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Z przepisów art. 1 pkt 2 i art. 3 ust. 3 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii, stanowiących o szerszym zastosowaniu dobrodziejstw amnestii do kobiet mających w dniu wejścia w życie tej ustawy dziecko poniżej 14 lat, można i trzeba wyciągnąć wniosek, że wydano je w interesie zarówno dziecka poniżej 14 lat, jak i w interesie kobiet mających takie dziecko. Każde dziecko w tym wieku wymaga zwłaszcza rodzicielskiej pieczy kobiety. Z drugiej strony szczególnie kobieta rozłączona z takim dzieckiem, pozostającym pod jej rodzicielską pieczą, doznaje w przypadku rozłąki spowodowanej pozbawieniem wolności dodatkowej dolegliwości.Ustawa o amnestii przyznaje jednak szerszy zakres dobrodziejstw nie "matkom" dziecka poniżej lat 14, lecz - "kobietom mającym" takie dziecko. Określenie to wskazuje przede wszystkim, iż z tego szerszego zakresu nie może korzystać matka, która albo sama na stałe wyzbyła się pieczy nad dzieckiem poniżej lat 14, albo została, wobec postępowania wbrew interesom dziecka, pozbawiona władzy rodzicielskiej, względem niego (art. 61 § 22 kod. rodz.).Poza tym z określenia "kobietom mającym" dziecko należy - w połączeniu z zasadniczą myślą ustawy amnestyjnej liberalniejszą w stosunku do kobiet - wyprowadzić wniosek, że ustawa o amnestii szerszego kręgu dobrodziejstw co do kobiet nie ogranicza tylko do matek, ale obejmuje tym kręgiem wszystkie kobiety, które podjęły się trwale do dnia wejścia w życie tej ustawy lub do dnia swego uwięzienia sprawowały nad dzieckiem poniżej lat 14 tę pieczę, której prawo (art. 35 kod. rodz.) wymaga od rodziców. Przemijająca przeszkoda w wykonywaniu obowiązków rodzicielskich (art. 61 § 1 kod. rodz.) nie usuwa tej trwałości. Dotyczy to również przypadku, gdy kobieta mająca dziecko poniżej lat 14 bezpośrednio przed wejściem w życie ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii była pozbawiona wolności.2.Art. 439 k.p.k. rozróżnia wyraźnie koszty postępowania zasądzone od skazanego na rzecz Skarbu Państwa (art. 439 § 1) od kosztów postępowania w sprawach z oskarżenia prywatnego, zasądzanych ponadto na rzecz oskarżyciela prywatnego (art. 439 § 2). Art. 2 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii nie ustosunkowuje się do powyższego ustawowego rozróżnienia kosztów zasądzanych od skazanego. W tych warunkach przewidziane w art. 2 ustawy o amnestii darowanie nie ściągniętych kosztów tj. kosztów postępowania i opłat sądowych, odnosić się może z natury rzeczy jedynie do kosztów, należnych Skarbowi Państwa. Ewentualne darowanie oskarżonym kosztów zasądzonych od nich na rzecz pokrzywdzonych wymagałoby w każdym razie wyraźnego uregulowania ustawowego. Skoro zaś tego art. 2 ustawy o amnestii nie przewiduje w sposób stanowczy, niedopuszczalne byłoby obecnie dysponowanie tymi wierzytelnościami prywatnymi, które prawomocnie zostały przez sądy zasądzone na rzecz pokrzywdzonych.3.Art. 1 pkt 6 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii stanowi, że puszcza się w niepamięć i przebacza popełnione przed dniem 15 kwietnia 1956 r. czyny, za które została orzeczona kara przez b. Komisję Specjalną do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym. Stosownie do art. 2 ust. 1 tejże ustawy w tego rodzaju sprawach postępowania nie wszczyna się, a wszczęte umarza; kary w całości lub w części nie wykonane oraz nie ściągnięte koszty i nawiązki daruje się; skazanie uważa się za niebyłe, a karty karne ulegają usunięciu z rejestru skazanych.Art. 6 ust. 1 powołanej ustawy ogranicza stosowanie amnestii w odniesieniu do przestępstw określonych w art. 1 pkt 2 i w art. 3 ust. 2 i 3 popełnionych w ciągu 5 lat po odbyciu w całości lub przynajmniej w trzeciej części kary pozbawienia wolności orzeczonej za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek lub należące do tego samego rodzaju.B. Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym rozpatrywała sprawy zarówno o niektóre czyny zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 2 lub karą surowszą, a nawet i o inne czyny poddane rozpoznaniu b. Komisji Specjalnej. Poddanie sprawy rozpoznaniu tej Komisji nie stanowiło o utworzeniu nowego rodzaju przestępstwa, lecz o szczególnym trybie postępowania.Ustawa o amnestii w art. 6 ust. 1, wyłącza spod jej stosowania pewną kategorię recydywistów, którzy popełnili nowe określone w tymże przepisie przestępstwa po odbyciu w całości lub w określonej części kary pozbawienia wolności orzeczonej za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek lub należące do tego samego rodzaju. Natomiast w art. 1 pkt 6 ustawy o amnestii jest mowa o "czynach", za które została orzeczona kara przez b. Komisję Specjalną. Wynika stąd, że postępowanie przed b. Komisja Specjalną - niezależnie od rodzaju czynów, za które Komisja ta orzekła karę - nie pociąga za sobą skutków, o których mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o amnestii.4.Art. 2 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii, przewiduje darowanie nie ściągniętych kosztów jedynie w sprawach o przestępstwa określone w art. 1 tejże ustawy, przy czym zakończonych prawomocnymi wyrokami skazującymi. Chodzi tu o darowanie kosztów należnych Skarbowi Państwa obciążających skazanego, wiążących się ze skazaniem. Tego dobrodziejstwa nie można więc rozciągnąć na opłaty sądowe nałożone na oskarżycieli prywatnych w wyrokach uniewinniających oskarżonych. Ustawa o amnestii z natury rzeczy nie dotyczy prawomocnych wyroków uniewinniających zajmując się jedynie abolicją w odniesieniu do określonych przestępstw, oraz w innych ściśle określonych przypadkach darowaniem lub złagodzeniem określonych skazań i ewentualnych ich skutków.5.Z zestawienia treści przepisów art. 3 pkt 1, 2 i 3 ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. wynika, że w przypadkach wymienionych w art. 3 pkt 1 ustawa daruje orzeczone kary grzywny w całości bez względu na ich wysokość, natomiast w przypadkach wymienionych w art. 3 pkt 2 i 3 tylko wówczas, gdy zostały orzeczone w rozmiarze do 2.000 zł. Grzywny orzeczone w rozmiarze powyżej 2.000 zł ulegają zatem przymusowemu ściągnięciu, a w razie ich nieściągalności należy stosować przepisy art. 43 k.k. oraz art. 411 i 412 k.p.k.Zastępcza kara pozbawienia wolności orzeczona na wypadek nieściągalności grzywny pozostaje w ścisłej zależności z zasadniczą karą grzywny i ma charakter warunkowy. Skazany na karę grzywny w każdym czasie może uchylić się od wykonania kary zastępczej pozbawienia wolności w całości lub w części, jeśli uiści w całości lub części orzeczoną grzywnę (art. 43 § 6 k.k.).Uznanie zastępczej kary pozbawienia wolności za równoznaczną ze skazaniem na samoistną karę pozbawienia wolności prowadziłoby na tle ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. do takiej konsekwencji, iż skazani na grzywnę, którą wobec jej nieściągalności zastąpiono aresztem lub więzieniem byliby wbrew niedwuznacznej woli ustawodawcy, wyrażonej w art. 6 tej ustawy wyłączeni spod dobrodziejstw amnestii w przypadku powrotu do przestępstwa tego samego rodzaju lub z tych samych pobudek.Z tych więc względów należy uznać, że przepis art. 3 ust. 2 i 3 ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. nie ma zastosowania do zastępczej kary pozbawienia wolności, o której mowa w art. 43 k.k. o ile orzeczono ją w stosunku do grzywny powyżej 2.000 zł.Z powyższych zasad należało postanowić jak wyżej.