I KO 119/56

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym odbytym w dniu 14 maja 1956 r. w składzie Całej Izby Karnej, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii (Dz. U. Nr 11, poz. 57) do osób nieletnich, po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Generalnego Prokuratora P.R.L. na podstawie art. 24 prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 1950 r. Nr 39, poz. 360), postanowił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dn. 27.IV.1956 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 57) normuje dwa rodzaje pełnej abolicji polegającej na całkowitym darowaniu przestępstwa.Są to przypadki określone w art. 1 i w art. 7 wspomnianej ustawy. Przepisy te głoszą, iż przestępstwa w nich określone puszcza się w niepamięć i przebacza (w sprawach tych według art. 2 w zw. z art. 1 i art. 7 postępowania się nie wszczyna, wszczęte zaś umarza się, a kary w całości lub w części nie wykonane oraz nie ściągnięte koszty i nawiązki daruje się, skazanie uważa się za niebyłe a karty karne ulegają usunięciu z rejestru skazanych). Z analizy tych przepisów wynika, że przewidują one pełną abolicję przestępstw: I. a) ze względu na rodzaj przestępstwa i wysokość zagrożenia karnego (art. 1 pkt 1-3), b) ze względu na rodzaj przestępstwa (art. 1 pkt 4-6), II. ze względu na osobę sprawcy i jego zachowanie się w określonym okresie czasu (art. 7).Z faktu puszczenia w niepamięć i przebaczenia przestępstw określonej kategorii (art. 1 pkt 4-6) oraz popełnionych przez określone osoby (art. 7) wynika, że ustawa obejmuje abolicją bez żadnych wyjątków wszystkich sprawców, którzy popełnili przestępstwa wymienione w tych przepisach. Nie ulega więc wątpliwości, że abolicję co do tych czynów przestępnych należy stosować również do nieletnich.Tak samo oczywiście nieletni korzystają z ulg amnestyjnych w całej rozciągłości w przypadkach określonych w art. 76, 77 k.k. lub art. 69 k.k. W.P.Natomiast pozostaje do rozważenia kwestia stosowania abolicji w tych przypadkach, gdy ustawa nakazuje stosowanie abolicji do pewnych czynów w zależności od zagrożenia karnego (art. 1 pkt 1-3).Zagadnienie to wypływa z faktu istnienia dwóch różniących się od siebie systemów penitencjarnych, jednego dla dorosłych (art. 37-43 k.k.), drugiego dla nieletnich (art. 69-78 k.k.). Mogłoby się wydawać, iż wobec braku wyraźnego przepisu w tym względzie nie stosuje się abolicji do nieletniego dlatego, że w art. 1 pkt 1-3 ustawy o amnestii jest mowa o puszczeniu w niepamięć przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności, podczas gdy do nieletniego, poza skazaniem na mocy kodeksu karnego Wojska Polskiego oraz poza przypadkami określonymi w art. 76 i 77 k.k., stosuje się z powodu popełnienia przestępstwa zakład poprawczy lub środki wychowawcze, a niejednokrotnie w warunkach art. 78 k.k. tylko kary dyscyplinarne.Tak jednak nie jest. Dla rozstrzygnięcia tej kwestii bez znaczenia jest rodzaj reakcji na przestępstwo, jaką należałoby zastosować do nieletniego W konkretnej sprawie. Obojętne, czy będzie to więzienie lub nawet areszt (art. 76 i 77 k.k.), zakład poprawczy (art. 70 k.k.), czy też środek wychowawczy (art. 71 k.k.), czy wreszcie kara dyscyplinarna (art. 78 k.k.) - wszystkie te środki mają zastosowanie tylko wówczas, gdy nieletni dopuści się czynu zabronionego pod groźbą kary (art. 1 k.k.), a więc gdy swoim działaniem wypełni przedmiotową stronę przestępstwa zagrożonego karą zasadniczą więzienia, aresztu lub grzywny. W zależności od wieku nieletniego i rozeznania bądź nie ulega on karze i stosuje się do niego środki wychowawcze (art. 69 i 71 k.k.), bądź skazuje się go na umieszczenie w zakładzie poprawczym (art. 70 k.k.), bądź też na więzienie lub areszt (art. 76 i 77 k.k.). Umieszczenie w zakładzie poprawczym jest dolegliwością orzeczoną z powodu popełnienia przestępstwa, jest reakcją z powodu spełnienia czynu karalnego, połączoną z bezpośrednim oddziaływaniem na poprawę nieletniego dla zapobieżenia jego dalszej działalności przestępczej.Ustawa nie wprowadza rozróżnienia w kwestii stosowania jej przepisów dla dorosłych i nieletnich. Istotną jest więc treść ustawy amnestyjnej, a nie rodzaj reakcji na przestępstwo.Na tle różnego rodzaju wyrażeń, używanych przez kodeks karny z r. 1932 przy określaniu czynów przestępnych, nasuwa się pytanie, co należy rozumieć przez zawarte w art. 1 pkt 1-3 określenie "przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności", a w szczególności czy obejmuje ono również czyny przestępne nieletnich, o których mowa w art. 69 i następnych k.k.Należy przyjąć, iż ustawa ma tu na myśli zwyczajne zagrożenie karne zawarte w odnośnym przepisie ustawy. Chodzi tu więc o legislacyjne określenie pewnej grupy przestępstw, zamiast taksatywnego ich wyliczenia. Za tym stanowiskiem przemawiają następujące względy.I.Kodeks karny posługuje się na przemian wyrażeniami:I.czyn zabroniony pod groźbą kary: np. art. 1, 69 § 1, 70, 71, 73 § 1, 76, 78, 79, 85,II.czyn zagrożony karą: np. art. 36,III.czyn karalny: np. art. 113 § 2,IV.przestępstwo: np. art. art. 2 do 5 § 2, 12, 18 do 21, 160 k.k.Terminy wymienione pod a) b) c) są synonimami i wyrażają tylko zakaz popełnienia danego czynu, a więc podkreślają tylko przedmiotową istotę czynu. W pojęciu przestępstwa mieści się również podmiotowa istota czynu, tj. iż za czyn zawiniony grozi odpowiedzialność karna, choć sąd w konkretnym, przypadku może ja uznać za nie istniejącą. Kodeks karny nie odróżnia jednak zawsze pojęć pod a) b) c) od pojęcia pod d), tak np. w art. 2 § 1 oraz w art. 3-5 jest mowa o "przestępstwie", choć należałoby tam użyć wyrażenia "czyn zabroniony pod groźbą kary", nie ulega bowiem wątpliwości, że w przypadku art. 2 § 1 sąd, zarówno co do karalności czynu w ogóle, jak i co do winy sprawcy stosować będzie ustawę nową, jeśli dawna ustawa nie jest względniejsza, a w przypadkach z art. 3, 4 i 5 ustawa karna polska będzie stosowana i na podstawie tejże ustawy sąd może orzec, że czyn zarzucony oskarżonemu nie stanowi przestępstwa (art. 19, 20 § 1, 21 § 1) lub że oskarżony nie podlega karze (art. 17 § 1, 22 § 1, 69 § 1).II.Szereg przepisów karnych przewiduje zaostrzenie ustawowego zagrożenia karnego (np. art. 60 i 291 k.k., art. 2 dekretu o postępowaniu doraźnym) lub też nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 59 k.k.), a nawet sędziowskie darowanie kary (np. art. 220, 239 § 2, 256 § 2 k.k.), lecz pomimo tego te przestępstwa, za które w konkretnym przypadku karę zaostrzono, nadzwyczajnie złagodzono lub darowano w oparciu o te przepisy, nie stają się przestępstwami zagrożonymi karą surowszą lub łagodniejszą, czy też przestępstwami bezkarnymi, lecz pozostają nadal przestępstwami zagrożonymi tą karą, jaka jest za nie przewidziana w tym przepisie, który zawiera tzw. ustawowe zagrożenie karne (sankcję).III.Tak samo nie ma znaczenia ta odrębna represja za przestępstwa zagrożone karami zasadniczymi, która jest przewidziana dla nieletnich, a którą niekiedy będzie umieszczenie w zakładzie poprawczym. Represja ta w bardzo wielu przypadkach przejawia się w postaci kary pozbawienia wolności, np. wówczas, gdy nieletni lub będą sądzeni przez sądy wojskowe według kodeksu karnego Wojska Polskiego, nie czyniącego różnicy w tym względzie między dorosłymi i nieletnimi, lub też gdy zajdą warunki określone w art. 76 lub 77 k.k. Zakład poprawczy jest więc możliwą represją karną, ale nie jedyną, bo poza środkami wychowawczymi i karami dyscyplinarnymi, które nie są karą w rozumieniu ustawy karnej, przewidziana jest dla nieletnich w oznaczonych przypadkach także zwyczajna kara pozbawienia wolności w granicach ustawowych zagrożeń karnych, z uwzględnieniem obowiązkowego nadzwyczajnego złagodzenia kary w przypadkach określonych w art. 76 i 77 k.k.Trudno przypuścić, aby ustawodawca czynił zależnym stosowanie całkowitego darowania przestępstwa od okoliczności przypadkowych, jakimi co do nieletnich przy stosowaniu kary pozbawienia wolności lub zakładu poprawczego są wcześniejsze lub późniejsze wszczęcie postępowania karnego (art. 76 k.k., ustawa z dn. 5.IV.1955 r. Dz. U. Nr 15, poz. 83) o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości sądów wojskowych w sprawie osób cywilnych, funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej i służby więziennej. Za ten sam czyn zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5, np. z art. 22 m.k.k., nieletni skazany przez sądy wojskowe przed dniem 1 maja 1955 r. na karę więzienia podlegałby pełnej abolicji, nieletni zaś, skazany po dniu 1 maja 1955 r. przez sądy powszechne na umieszczenie w zakładzie poprawczym, nie korzystałby z niej.Ustawa o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. ma charakter wybitnie społeczny, puszcza bowiem w niepamięć i przebaczenie najcięższe zbrodnie o charakterze politycznym, w nieznacznym zaś zakresie przestępstwa pospolite i nie wydaje się, by ustawodawca co do tych przestępstw, które całkowicie puszcza w niepamięć i przebacza, chciał odmiennie traktować nieletnich od dorosłych, nieletnich, którzy dopuścili się tych przestępstw w kraju od tych, którzy dopuścili się ich za granicą, a zatem gramatyczna, systematyczna i logiczna wykładnia ustawy prowadzi do wniosku, iż podstawą zastosowania abolicji do przestępstw określonych w art. 1 pkt 1-3 jest zwyczajne zagrożenie karne, a nie to, jakim może ono być zastąpione na podstawie szczególnego przepisu prawa, czy to ze względu na wiek sprawcy, właściwość sądu, upływ czasu od popełnienia przestępstwa lub szczególne okoliczności powodujące podwyższenie zagrożenia karnego, czy nawet zmianę rodzaju kary.Abolicja ta obejmuje nie tylko okres postępowania przygotowawczego i postępowania sądowego, lecz także i okres wykonywania kary, gdyż nie rodzaj kary wymierzonej, lecz rodzaj kary zagrożonej w zasadzie przez ustawę za dane przestępstwo decyduje o jej zastosowaniu. W nauce prawa karnego sporną jest rzeczą, czy umieszczenie w zakładzie poprawczym jest karą. Większość komentatorów kodeksu karnego nazywa je "karą - odpłatą" (Makarewicz), "swoistą karą" (Śliwiński) lub "quasi karą" (Wolter). W każdym razie jest ono dolegliwością orzeczoną z powodu popełnienia przestępstwa, przeto puszczenie w niepamięć i darowanie przestępstwa powinno spowodować nie tylko niewykonanie tego środka represji poprawczej prawomocnie orzeczonej wraz z zatarciem skazania, tak jak tego wymaga przepis art. 2 ustawy o amnestii, ale także ustanie wszelkich konsekwencji wynikających z popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary, a puszczonego całkowicie w niepamięć i przebaczonego. Inaczej przedstawia się kwestia w przypadku niepełnej abolicji przewidzianej w art. 5.Tutaj umorzenie postępowania jest zależne od tego, jaką konkretną karę należałoby wymierzyć oskarżonemu. Karą tą poza grzywną będzie pozbawienie wolności nie wyższe od lat dwóch.Ponieważ wyrok skazujący nieletniego na umieszczenie w zakładzie poprawczym nie określa okresu, przez który nieletni ma w zakładzie przebywać - umieszczony w zakładzie może w nim pozostawać do ukończenia dwudziestego pierwszego roku życia (art. 72 k.k.), - przeto zastosowanie abolicji z art. 5 do nieletnich nie jest możliwe.To samo dotyczy darowania orzeczonego prawomocnie umieszczenia w zakładzie poprawczym, gdyż i tutaj nie ma możliwości darowania z powodu nieokreślenia okresu trwania pobytu w zakładzie, ustawa zaś nie przewiduje tak jak w art. 2 całkowitego darowania i puszczenia w niepamięć przestępstwa i połączonego z tym zatarcia skazania.Kwestia nieletniości nie ma znaczenia dla stosowania przepisu art. 8 ustawy o amnestii do nieletnich ze względu na to, iż za przestępstwa określone w tym przepisie, które mogły być popełnione tylko w czasie okupacji, będą oni odpowiadali już po ukończeniu 17 lat życia, a więc z zastosowaniem art. 76 k.k., oraz z tego powodu, że przepis ten nie przewiduje pełnej abolicji, skoro kary pozbawienia wolności wymierzone za te przestępstwa podlegają tylko ulgom przewidzianym w art. 3 ust. 1 i 4, przestępstwa zaś te po dniu 15.4.1956 r. nie będą jedynie przedmiotem ścigania bez względu na to, czy sprawca był dorosłym, czy też nieletnim w czasie ich popełnienia, lecz nie puszczono ich w niepamięć i nie przebaczono.Należy podkreślić, że z uwagi na to, iż umieszczenie w zakładzie poprawczym, nie jest "karą pozbawienia wolności" w rozumieniu art. 6 ustawy o amnestii, przepis ten w odniesieniu do nieletnich, którzy dopuścili się czynu zabronionego w ustawie pod groźbą kary nie ma zastosowania.W przypadku zastosowania względem nieletnich pełnej abolicji na podstawie art. 1 i 7 brak jest podstaw prawnych do stosowania względem nich w trybie postępowania karnego jakichkolwiek środków wychowawczych. Nie zwalnia to jednak od obowiązku roztoczenia nad tymi nieletnimi opieki w trybie postępowania niespornego (art. 5 ustawy z dn. 27.VI.1950 r. Dz. U. Nr 34, poz. 310) - w przypadkach gdy zachodzi ku temu potrzeba ze względu na osobiste właściwości i stosunki nieletniego.Nadto realizując założenia amnestii wskazane byłoby, aby organa i instytucje powołane do opieki nad młodzieżą roztoczyły troskliwą opiekę poamnestyjną nad tą częścią młodzieży, która skorzysta z abolicji.