I KR 219/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Fornalik (sprawozdawca). Sędziowie: A. Hapon, K. Świerkosz (sędzia SW deleg. do SN).Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Kuśmierczyk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Edwarda P., oskarżonego z art. 199 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w związku z art. 10 § 2 k.k. i 58 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 12 czerwca 1977 r. oraz na podstawie art. 384 k.p.k. co do Apolinarego M., oskarżonego z art. 199 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w związku z art. 10 § 2 i art. 58 k.k.:1) zmienił zaskarżony wyrok:a) co do oskarżonego Edwarda P. w ten sposób, że złagodził mu wymierzoną karę pozbawienia wolności do 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności (...);b) co do oskarżonych Edwarda P. i Apolinarego M. w ten sposób, że uchylił orzeczenie o zasądzeniu odszkodowania pieniężnego na rzecz Przedsiębiorstwa Obrotu Produktami Naftowymi CPN w W.;2) w pozostałej części utrzymał wyrok w mocy (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy:1) Apolinarego M., oskarżonego o to, że w okresie od początku 1970 r. do października 1974 r. w W., działając w warunkach przestępstwa ciągłego, wspólnie i w porozumieniu z Edwardem P. i z nie ustalonymi bliżej kierowcami nie ustalonych jednostek gospodarki uspołecznionej, zagarnął na szkodę tych jednostek pieniądze w wysokości co najmniej 237.000 zł w ten sposób, że będąc zatrudniony jako ajent stacji benzynowej w Przedsiębiorstwie Obrotu Produktami Naftowymi CPN w W., upoważniony do wystawiania rachunków za pobrane ze stacji produkty, wypisywał także rachunki na ilości większe od faktycznie pobranych, w wyniku czego kierowcy rozliczając się z tych produktów w jednostkach gospodarki uspołecznionej pobierali nienależne im kwoty, dzieląc się nimi z ajentem w momencie wystawienia rachunku, tj. o czyn określony w art. 201 k.k. w związku z art. 58 i 266 § 4 k.k.;2) Edwarda P., oskarżonego o to, że w okresie od początku 1970 r. do października 1974 r. w W., działając w warunkach przestępstwa ciągłego, wspólnie i w porozumieniu z Apolinarym M. i bliżej nie ustalonymi kierowcami nie ustalonych jednostek gospodarki uspołecznionej, zagarnął na szkodę tych jednostek pieniądze w wysokości co najmniej 237.000 zł w ten sposób, że będąc zatrudniony jako ajent stacji benzynowej Przedsiębiorstwa Obrotu Produktami Naftowymi CPN w W., upoważniony do wystawiania rachunków na pobrane ze stacji produkty, wypisywał takie rachunki na ilości większe od faktycznie pobranych, w wyniku czego kierowcy rozliczając się z tych produktów w jednostkach gospodarki uspołecznionej pobierali nienależne im kwoty, dzieląc się nimi z ajentem w momencie wystawiania rachunku, tj. o popełnienie czynu określonego w art. 201 k.k. w związku z art. 266 § 4 k.k. i 58 k.k.Wyrokiem z dnia 12 czerwca 1977 r. uznał oskarżonych Apolinarego M. i Edwarda P. za winnych popełnienia zarzucanych im czynów, z tym zastrzeżeniem, że kwota zagarnięta przez nich wynosi co najmniej 92.879 zł, i za to skazał każdego z nich na podstawie art. 199 § 1 i art. 266 § 4 k.k. w związku z art. 58 k.k., przy czym na podstawie art. 10 § 3 k.k. za podstawę wymiaru kary przyjął art. 266 § 4 k.k. w związku z art. 58 k.k. oraz art. 36 § 2 i 3 k.k. i wymierzył im po 4 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 60.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę 600 dni pozbawienia wolności, przyjmując 100 zł jako równoważnik jednego dnia pozbawienia wolności (...); na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. zasądził solidarnie od Apolinarego M. i Edwarda P. na rzecz Przedsiębiorstwa Obrotu Produktami Naftowymi CPN w W. 29.879 zł wraz z 8% od dnia 1 listopada 1974 r. oraz zasądził od nich solidarnie na rzecz Skarbu Państwa tytułem nie uiszczonego wpisu sądowego kwotę 1.904 zł.Od powyższego wyroku wniósł rewizję obrońca oskarżonego Edwarda P. (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) Zgodzić się trzeba z argumentacją zawartą w rewizji, uzasadniającą obrazę art. 363 § 1 k.p.k. Słusznie w szczególności autor rewizji podnosi, że skoro Sąd Wojewódzki nie miał żadnych wątpliwości, jak to wynika z motywów zaskarżonego wyroku, co do tego, że CPN nie jest instytucją pokrzywdzoną w rozumieniu tego przepisu - to nie miał podstaw do zasądzenia na jej rzecz odszkodowania pieniężnego. Zgodnie bowiem z treścią cytowanego artykułu zasądzenie odszkodowania pieniężnego może nastąpić tylko na "rzecz pokrzywdzonej instytucji państwowej lub społecznej".Ponadto trafnie też zauważa się w rewizji, że z samej części dyspozytywnej wyroku wynika, iż oskarżony działał "z bliżej nie ustalonymi kierowcami nie ustalonych jednostek gospodarki uspołecznionej" a w uzasadnieniu stwierdza się także, że "w niniejszej sprawie nie zdołano ustalić pokrzywdzonych przedsiębiorstw uspołecznionych".W takim zaś wypadku, gdy sąd nie ma możliwości w ogóle albo ze względu na znaczne trudności zakończyć postępowania wyrokiem skazującym z jednoczesnym zasądzeniem odszkodowania w trybie art. 363 § 1 k.p.k., powinien rozważyć możliwość zwrotu sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego, a gdy dotychczasowe wyniki postępowania nie rokują osiągnięcia pozytywnego rezultatu w tym zakresie - odstąpić od zasądzenia odszkodowania.Wprawdzie obowiązujący kodeks postępowania karnego nie przewiduje możliwości odstąpienia od zasądzenia odszkodowania pieniężnego nawet wówczas, gdy zebrany materiał dowodowy nie wystarcza do rozstrzygnięcia w tej kwestii, a uzupełnienie go spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania, jak to się dzieje w odniesieniu do powództwa cywilnego (art. 362 § 3 k.p.k.) - jednakże brak takiego uregulowania nie może być rozumiany w ten sposób, że obowiązek orzekania co do roszczeń cywilnych - rozstrzyganych w trybie art. 363 k.p.k. - nie pozwala na wydanie wyroku skazującego, czy też powinien być realizowany kosztem nadmiernej przewlekłości postępowania karnego.Odstąpienie od zasądzenia odszkodowania pieniężnego jest również decyzją sądową, nie musi jednak w przeciwieństwie do zasądzenia odszkodowania znaleźć swego wyrazu w części dyspozytywnej wyroku, powinno jednak zawsze mieć swoje odbicie w jego uzasadnieniu.Taka decyzja o niezasądzeniu odszkodowania z urzędu kończy wprawdzie postępowanie w trybie art. 363 k.p.k., wywołuje ona jednak tylko skutki formalne, nie tworzy bowiem stanu rzeczy osądzonej, jako że pokrzywdzona instytucja państwowa lub społeczna może w drodze procesu cywilnego dochodzić swych roszczeń odszkodowawczych.Przedstawione wyżej stanowisko wymaga jednak podkreślenia obowiązków, jakie spoczywają zarówno na organach postępowania przygotowawczego, jak i na sądzie w zakresie zasądzenia odszkodowania w trybie art. 363 k.p.k.Stosowanie bowiem w sposób prawidłowy i możliwie w szerokich granicach instytucji zasądzenia odszkodowania pieniężnego z urzędu czyni z reguły zbędnym prowadzenie o to samo roszczenie drugiego procesu cywilnego.Z tych powodów, uznając w tej części zawarty w rewizji zarzut za zasadny, należało uchylić orzeczenie o zasądzeniu odszkodowania, a ponieważ te same powody odnoszą się do oskarżonego Apolinarego M., który rewizji nie wniósł, Sąd Najwyższy zgodnie z art. 384 k.p.k. uchylił powyższe orzeczenie w całości.Za zasadny uznać również należy zarzut rażącej niewspółmierności kary pozbawienia wolności. Słusznie bowiem zauważa się w rewizji, że zrównanie w zakresie kary oskarżonego z oskarżonym Apolinarym M., mimo istotnej różnicy, jaka występowała między nimi zarówno w zakresie ich udziału, roli w popełnieniu przestępstwa, jak również osiągniętych z niego zysków - narusza wewnętrzną sprawiedliwość wyroku. Rola oskarżonego jako obsługującego dystrybutory w stosunku do oskarżonego Apolinarego M. pełniącego funkcje kierownika była znacznie mniejsza, co znalazło zresztą wyraz w podziale zysków, oskarżony bowiem otrzymał tylko 1/3 korzyści.Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w części wstępnej wyroku.