I KZP 26/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski. Sędziowie: Z. Doda (sprawozdawca), S. Zabłocki.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: R. Stefański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Aleksandra B., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu - postanowieniem z dnia 1 sierpnia 1991 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy Sąd Wojewódzki, rozpoznający wniosek Prokuratora Wojewódzkiego o przedłużenie w trybie art. 222 § 1 k.p.k. tymczasowego aresztowania wobec podejrzanego, jest władny swoim postanowieniem przedłużyć tymczasowe aresztowanie «wstecz» obejmując okres, jaki upłynął między datą wskazaną jako koniec okresu tymczasowego aresztowania a datą, kiedy wydaje postanowienie, w którym ustosunkowuje się do wniosku Prokuratora o przedłużenie aresztu tymczasowego?"postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePostanowienie Sądu Apelacyjnego w Poznaniu o przekazaniu do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego zostało wydane bez podstawy prawnej. Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.k. przekazanie takie może nastąpić tylko wtedy, gdy zostanie odroczone wydanie orzeczenia co do rozpoznawanego środka odwoławczego. Warunek ten nie został spełniony w konkretnej sprawie. Wydając bowiem postanowienie o "zastosowaniu tymczasowego aresztowania", Sąd Apelacyjny w istocie wydał orzeczenie na skutek wniesionego zażalenia, a mianowicie "orzekł o zmianie zaskarżonego orzeczenia" w rozumieniu art. 386 § 1 k.p.k.Do takiego ustalenia prowadzi prawidłowa ocena następujących okoliczności sprawy. Zastosowane przez prokuratora na okres 3 miesięcy tymczasowe aresztowanie miało trwać do 27 czerwca 1991 r. Wniosek o jego przedłużenie do 27 września 1991 r. wpłynął do Sądu Wojewódzkiego 24 czerwca 1991 r. W dniu 1 lipca 1991 r. Sąd Wojewódzki wydał postanowienie o "przedłużeniu" tymczasowego aresztowania do 27 września 1991 r. Zażalenie na to postanowienie wniósł obrońca podejrzanego. W treści zażalenia podniesiono, że zebrane dowody nie uzasadniają w sposób dostateczny podejrzenia, iż oskarżony popełnił zarzucane mu przestępstwo. W dniu 1 sierpnia 1991 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wydał dwa orzeczenia, a mianowicie: 1) "na skutek wniosku prokuratora" postanowienie o "zastosowaniu aresztowania tymczasowego"; 2) "o przekazanie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego" i "odroczeniu wydania postanowienia" (co do zażalenia na postanowienie Sądu Wojewódzkiego).Zgodnie z dyrektywą wyrażoną w art. 103 k.p.k., która ma również zastosowanie do czynności dokonanych przez organy procesowe (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 1983 r., IV KZ 99/83, OSNKW 1984, z. 3-4, poz. 34), postanowienie wskazane w pkt 1 należy uznać za orzeczenie o zmianie zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego, wydane na skutek zażalenia. Decyduje o tym jego rzeczywista treść, określona przez przedmiot i prawnoprocesowe konsekwencje zawartego w nim rozstrzygnięcia.Sąd Apelacyjny uznał za słuszne ustalenie Sądu Wojewódzkiego co do tego, że w sprawie nadal istnieją przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania. Uznawszy jednak, że należało orzec o "zastosowaniu", (a nie o "przedłużeniu") tymczasowego aresztowania, wydał orzeczenie, które tylko w tym sensie i zakresie zmienia zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego. Zapewne dlatego nie oznaczył w jego treści terminu, do którego ma trwać tymczasowe aresztowanie. Nie nasuwa to zastrzeżeń jedynie przy założeniu, że w mocy pozostało oznaczenie tego terminu, zawarte w nie zmienionym w tym zakresie postanowieniu Sądu Wojewódzkiego. Istotny jest tu również fakt, że w świetle art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k. Sąd Apelacyjny nie był uprawniony do orzekania w przedmiocie tymczasowego aresztowania "na skutek wniosku prokuratora". Rozpoznając zażalenie na postanowienie wydane na podstawie tego przepisu, Sąd Apelacyjny mógł, oczywiście, orzec co do "przedłużenia tymczasowego aresztowania", ale tylko i wyłącznie na podstawie i w granicach wyznaczonych przez art. 386 k.p.k. W żadnym razie bowiem Sąd Apelacyjny nie był uprawniony do wydania orzeczenia w trybie art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k., a więc niezależnie od wniesionego zażalenia. Nie jest on przecież "sądem właściwym do rozpoznania sprawy" w rozumieniu tego przepisu, a wydanie przezeń orzeczenia jakoby "na wniosek prokuratora" oznaczałoby pozbawienie stron uprawnienia do zaskarżenia postanowienia wydanego na podstawie art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k. (por. art. 222 § 3 i art. 375 k.p.k.).Postanowienie Sądu Apelacyjnego o "zastosowaniu tymczasowego aresztowania" należy więc traktować jako orzeczenie o zmianie zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego, albowiem odmienne stanowisko w tym względzie byłoby równoznaczne z ustaleniem, że Sąd Apelacyjny dopuścił się rażącego naruszenia ustawy. Chodzi bowiem o to, że jedynie założenie, iż Sąd Apelacyjny rzeczywiście wydał omawiane postanowienie "na skutek wniosku prokuratora", a nie "na skutek zażalenia", pozwalałoby przyjąć, że rzeczywiście "odroczył wydanie postanowienia" co do zażalenia. Oznaczałoby to jednak, że Sąd Apelacyjny wydał tym samym orzeczenie co do kwestii, którą rozstrzygało już istniejące (prawnie skuteczne oraz wykonalne) postanowienie Sądu Wojewódzkiego. Jest oczywiste, że nie jest możliwe prawne współistnienie dwóch orzeczeń dotyczących jednego i tego samego przedmiotu. Jest także oczywiste, że skoro Sąd Apelacyjny nie uchylił (a nawet nie wstrzymał wykonania) postanowienia Sądu Wojewódzkiego "o przedłużeniu tymczasowego aresztowania w stosunku do podejrzanego do dnia 27 września 1991 r.", to stanowiłoby ono podstawę stosowania tymczasowego aresztowania w dniu wydania postanowienia Sądu Apelacyjnego, w związku z czym nie było dopuszczalne wydanie kolejnego orzeczenia w przedmiocie stosowania tymczasowego aresztowania.Z tych wszystkich względów należy uznać, że chociaż Sąd Apelacyjny wyraźnie stwierdził, iż orzeka "na skutek wniosku prokuratora", a więc jakoby nie po rozpoznaniu zażalenia, wydane zaś postanowienie oznaczył jako orzeczenie "o zastosowaniu tymczasowego aresztowania", to w istocie orzekł "po rozpoznaniu zażalenia" i wydał orzeczenie o zmianie zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego. Należy w związku z tym przyjąć, że Sąd Apelacyjny nie "odroczył wydania orzeczenia" w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.k., a wydane przezeń postanowienie o przekazaniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego zostało błędnie oznaczone jako postanowienie m.in. "o odroczeniu wydania postanowienia". Ponieważ nie są spełnione wszystkie warunki, od których zależy podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały w trybie art. 390 § 1 k.p.k., należało odmówić udzielenia odpowiedzi na postawione przez Sąd Apelacyjny pytanie.Doceniając jednak praktyczne znaczenie prawidłowego pojmowania i stosowania przepisu art. 222 § 2 k.p.k., Sąd Najwyższy uważa za celowe podkreślenie następujących okoliczności.Przepis art. 222 § 2 k.p.k. reguluje przede wszystkim sprawę przedłużenia czasu trwania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym. O "przedłużeniu tymczasowego aresztowania" w rozumieniu tego przepisu należy mówić zarówno w wypadku "dalszego stosowania" (tj. kontynuacji stosowanego), jak i "ponownego stosowania" (tj. stosowania po przerwie) tego środka zapobiegawczego.Jeżeli przed upływem okresu, na jaki, zgodnie z art. 222 § 1 k.p.k., zastosowano albo przedłużono tymczasowe aresztowanie, nie zostanie wydane przez uprawniony sąd postanowienie o przedłużeniu czasu tymczasowego aresztowania, to ustaje stosowanie tego środka zapobiegawczego, a podejrzanego należy natychmiast zwolnić. Wydane po upływie tego okresu postanowienia o przedłużeniu tymczasowego aresztowania stanowi podstawę prawną pozbawienia podejrzanego wolności od chwili jego wydania. Nie działa ono "wstecz", nigdy więc nie może być uznane ex post za podstawę prawną pozbawienia podejrzanego wolności w okresie poprzedzającym jego wydanie. Postanowienie takie bowiem ani nie może przekształcać odbytego już bezprawnego pozbawienia wolności w "wykonywanie" tymczasowego aresztowania, ani też nie może konwalidować uchybienia, polegającego na tym, że wobec podejrzanego utrzymywano pozbawienie wolności mimo braku postanowienia o przedłużeniu tymczasowego aresztowania.Pozbawienie podejrzanego wolności w okresie między upływem terminu, do którego tymczasowe aresztowanie było wykonywane na podstawie orzeczenia uprawnionego organu, a chwilą wydania przez właściwy organ postanowienia o przedłużeniu czasu trwania tymczasowego aresztowania, jest bezprawne. Fakt ten może uzasadniać odszkodowanie za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie (art. 487 § 4 k.p.k.), chyba że okres tego bezprawnego pozbawienia wolności zostanie zaliczony na poczet orzeczonej kary. Chociaż bowiem takiego bezprawnego pozbawienia wolności nie można uważać za "tymczasowe aresztowanie" w znaczeniu związanym ze ścisłym rozumieniem art. 83 k.k. (art. 365 k.p.k.), to jednak nie ulega wątpliwości, że przepis art. 83 k.k. należy stosować w drodze analogii do wszystkich wypadków bezprawnego pozbawienia oskarżonego wolności w toku postępowania karnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1973 r., III Kr 39/73, OSNKW 1974, z. 1, poz. 7, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1982 r., II KR 238/82, OSN PG 1983, z. 4, poz. 39).