II KO 145/24

II KO 145/24 POSTANOWIENIE Dnia 23 października 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Adam Roch po rozpoznaniu w Izbie Karnej w sprawie W. A. i R. S. o odszkodowanie i zadośćuczynienie na posiedzeniu bez udziału stron w dniu 23 października 2024 r. wniosku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 9 października 2024 r., sygn. akt II AKa 221/24 o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 37 k.p.k. postanowił: nie uwzględnić wniosku. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 9 października 2024 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II AKa 221/24, Sąd Apelacyjny w Lublinie na podstawie art. 37 k.p.k. zwrócił się do Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, powołując się na dobro wymiaru sprawiedliwości. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano nadto, że przedmiotem sprawy jest rozpoznanie apelacji, wniesionych przez prokuratora, pełnomocnika R. S., pełnomocnika W. A. oraz pełnomocnika Prezesa Sądu Apelacyjnego w Lublinie reprezentującego Skarb Państwa, od wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach, zasądzającego na rzecz II KO 145/24 2 wnioskodawców od Skarbu Państwa zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie stosowane uprzednio w sprawie Sądu Okręgowego w Siedlcach, sygn. akt II K 18/21, a następnie Sądu Apelacyjnego w Lublinie, sygn. akt II AKa 330/21. Powyższe okoliczności – zdaniem sądu wnioskującego – mogą w odczuciu społecznym wzbudzić przekonanie o braku warunków do obiektywnego orzekania. Tym samym podniesiono, że dobro wymiaru sprawiedliwości wymaga przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu. Sąd Najwyższy uznał co następuje. Wniosek Sądu Apelacyjnego w Lublinie na uwzględnienie nie zasługuje, jako że orzeczenie je formułujące wydane zostało wbrew innym obowiązującym przepisom prawa. Określona w art. 37 k.p.k. instytucja stanowi wyjątek od zasady rozpoznania sprawy przez sąd miejscowo właściwy, zatem jej zastosowanie powinno mieć miejsce jedynie wówczas, gdy przemawiają za tym szczególne względy, związane z dobrem wymiaru sprawiedliwości. Wystąpienie przez sąd właściwy miejscowo z tego rodzaju wnioskiem i następnie decyzja podjęta w tym przedmiocie przez Sąd Najwyższy ma charakter fakultatywny („Sąd może”). Na kanwie sprawy, w której to obecnie Sąd Apelacyjny w Lublinie wystąpił z wnioskiem o przekazanie sprawy zauważyć wszak trzeba, iż zgodnie z art. 554 § 2a k.p.k. stroną tego postępowania, prowadzonego z wniosków R. S. i W. A. o zadośćuczynienie za oczywiście niesłuszne zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie, jest m. in. Skarb Państwa, którego reprezentantem jest Prezes Sądu Apelacyjnego w Lublinie. Nie sposób nie dostrzec także, że Prezes Sądu Apelacyjnego w Lublinie jest jednym z podmiotów, które złożyły apelację od wyroku sądu I instancji, tj. Sądu Okręgowego w Siedlcach. W tego typu postępowaniach do niedawna istniał w judykaturze i doktrynie spór odnośnie do dopuszczalności stosowania przepisu art. 442 k.p.c. w oparciu o II KO 145/24 3 odesłanie zawarte w art. 558 k.p.k. Rozstrzygnięte one jednak zostały wydaną przez Sąd Najwyższy uchwałą składu 7 sędziów z dnia 17 stycznia 2024 r., sygn. akt I KZP 4/23, zgodnie z którą sformułowanie „w kwestiach nieuregulowanych”, zawarte w art. 558 k.p.k., pozwala na stosowanie art. 442 k.p.c. w sprawach prowadzonych na podstawie Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, a także w sprawach prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (OSNK 2024/4/18). Sąd Najwyższy wskazał w szczególności, iż art. 442 k.p.c. jest kategoryczny w swej treści i w układzie procesowym w nim wskazanym nakazuje podjęcie działań zmierzających do przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu, a nie sposób uznać, że przepis art. 37 k.p.k. rozciąga się znaczeniowo również na sytuację unormowaną w art. 442 k.p.c., bowiem odpowiednikiem art. 37 k.p.k. w procedurze cywilnej jest art. 441 k.p.c. (por. także P. Feliga (w:) T. Szanciło (red.) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1-458. Tom I, 2023, wyd. 2, art. 442, teza 4). Tym samym procedura karna stosowana dla rozstrzygania tego rodzaju roszczeń o charakterze cywilnym nie posiada uregulowania nakazującego obligatoryjne przekazanie sprawy innemu sądowi niż właściwy miejscowo. Nadto, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Właściwość sądu nie jest więc wartością samą w sobie, jeśli nie jest powiązana z innymi wskazanymi przymiotami, w tym bezstronnością. Nie budzi wątpliwości, że w odbiorze zewnętrznym nie może pozostać obiektywnym sąd, który miałby rozstrzygać sprawę, w której dochodzone roszczenie wiąże się z działaniem tego sądu lub sądu nad nim przełożonego, a nadto organem reprezentującym Skarb Państwa jest prezes jednego z tych sądów, którego interesy pozostają w sprzeczności z dochodzącym odszkodowania lub zadośćuczynienia. Taki układ procesowy wskazuje na konieczność zastosowania art. 442 k.p.c., mającego charakter obligatoryjny, który nie pozostawia żadnego pola do uznaniowości, a zatem znacznie lepiej chroni konstytucyjną i konwencyjną zasadę bezstronności sądu (por. także M. Muliński (w:) A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I A. Komentarz do art. 1-424(12), 2020, teza 2). Z II KO 145/24 4 tych też względów, w sprawach prowadzonych na podstawie rozdziału 58 k.p.k. należy w oparciu o przepis art. 558 k.p.k. odpowiednio stosować art. 442 k.p.c. w sytuacji wystąpienia przesłanek w tym przepisie przewidzianych. Norma ta przy tym, z uwagi na nieuregulowanie tej kwestii w Kodeksie postępowania karnego oraz swój obligatoryjny charakter, ma niewątpliwie pierwszeństwo przed korzystaniem z fakultatywnej regulacji przewidzianej w art. 37 k.p.k. Stwierdzić zatem należy, iż stroną przedmiotowego postępowania jest Skarb Państwa, a państwową jednostką organizacyjną, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, jest sąd przełożony nad sądem właściwym do rozpoznania sprawy (Sąd Apelacyjny w Lublinie). Sąd właściwy do rozpoznania sprawy winien więc z urzędu przedstawić akta sprawy temu sądowi przełożonemu, który zobowiązany był przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym, mającemu siedzibę poza obszarem właściwości sądu przekazującego. Okoliczności te trafnie dostrzegł Sąd Okręgowy w Siedlcach, wydając w dniu 26 czerwca 2023 roku postanowienie w tym przedmiocie (k. 34 akt sprawy). Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 12 lipca 2023 roku wniosku tego jednak nie uwzględnił (k. 41 akt sprawy). Powyższa decyzja doprowadziła do sytuacji, w której w przedmiotowej sprawie wyrok w pierwszej instancji zapadł w Sądzie Okręgowym w Siedlcach, a od którego to pełnomocnicy wnioskodawców, a także pełnomocnik Prezesa Sądu Apelacyjnego w Lublinie, wywiedli apelacje. W przedstawionych realiach sprawy to Sąd Apelacyjny w Lublinie powinien zatem na podstawie art. 442 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. przekazać sprawę innemu sądowi okręgowemu mającemu siedzibę poza obszarem właściwości Sądu Apelacyjnego w Lublinie, traktując przedstawienie akt sprawy przez Sąd Okręgowy w Siedlcach wraz z apelacjami jako przedstawienie akt sprawy sądowi przełożonemu, o którym mowa w art. 442 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. Następnie wyznaczony w ten sposób sąd okręgowy, winien akta przedstawić właściwemu dla swojego położenia sądowi drugiej instancji (sądowi apelacyjnemu), celem rozpoznania złożonych apelacji (por. postanowienia SN z dni: 30 stycznia 2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, Nr 9, poz. 78; 29 stycznia 2020 r., II KO 145/24 5 V CO 8/20, LEX nr 3218341; 8 marca 2023 r., III CO 123/23, LEX nr 3514334; 5 marca 2024 r., III KO 8/24, LEX nr 3694149; J. Derlatka, K. Flaga-Gieruszyńska, J. Misztal-Konecka (w:) K. Flaga-Gieruszyńska i P. Osowy (red.), System postępowania cywilnego. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji w procesie cywilnym. Podmioty postępowania. Tom 3A, Warszawa 2024, s. 665, teza 371; E. Stefańska (w:) M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-477(16), tezy 6-9, 14). Już na marginesie tylko zauważyć należy, że w pełni aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego prezentowane na gruncie procedury cywilnej, że adresatami normy zawartej w art. 442 k.p.c. są sąd właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji i sąd nad nim przełożony. Z tego też względu przepis ten nie dotyczy kolejnego sądu przełożonego nad tym sądem, który jest sądem przełożonym nad sądem pierwszej instancji, wobec czego art. 442 k.p.c. co do zasady nie przewiduje, by w procesie przekazywania sprawy, na podstawie przesłanek wynikających z tego przepisu, uczestniczył Sąd Najwyższy (zob. m. in. postanowienia SN z dni: 30 stycznia 2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, Nr 9, poz. 78; 29 stycznia 2020 r., V CO 8/20, LEX nr 3218341; 4 lutego 2021 r., V CO 2/21, LEX nr 3174402). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [J.J.] [ms]