III KO 8/24

III KO 8/24 POSTANOWIENIE Dnia 5 marca 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Kołodziejski w sprawie P. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 5 marca 2024 r., wniosku Sądu Apelacyjnego w Krakowie zawartego w postanowieniu z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II AKa 2/24, o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości na podstawie art. 37 § 1 k.p.k. a contrario p o s t a n o w i ł: nie uwzględnić wniosku. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II AKa 2/24, wystąpił do Sądu Najwyższego z inicjatywą przekazania sprawy II AKa 2/24 innemu sądowi równorzędnemu w postępowaniu odwoławczym z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości. Jako podstawę prawną wskazano art. 37 § 1 k.p.k. Z uzasadnienia decyzji wynika, że już sama sytuacja, w której sąd miałby rozpoznawać środek odwoławczy wniesiony w sprawie, w której stroną jest Skarb Państwa reprezentowany przez prezesa tegoż sądu, mogłaby wywoływać nie tylko u stron postępowania, ale i u każdego postronnego obserwatora uzasadnione III KO 8/24 2 wątpliwości co do tego, czy sąd ten byłby w stanie orzekać w sposób obiektywny i bezstronny i czy sędziowie zasiadający w składzie orzekającym nie kierowaliby się interesem swojego sądu i swojego przełożonego. Ponadto wątpliwości te może dodatkowo wzmacniać fakt, iż w toku postępowania pełnomocnik Prezesa Sądu Apelacyjnego w Krakowie przedstawił jego opinię co do zasadności złożonego przez wnioskodawcę żądania, wnosząc o oddalenie w całości wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Sąd wnioskujący przywołał także dwa orzeczenia Sądu Najwyższego, które w zbliżonym stanie faktycznym skutkowały przekazaniem sprawy innemu sądowi równorzędnemu z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że w judykaturze i doktrynie istniał spór co do dopuszczalności stosowania przepisu art. 442 k.p.c. w oparciu o odesłanie zawarte w art. 558 k.p.k. Przeciwnicy takiej możliwości wskazywali, że kwestia przekazania sprawy innemu sądowi została na gruncie procedury karnej wyczerpująco uregulowana m.in. w art. 37 k.p.k., a zatem nie ma potrzeby sięgania do przepisów postępowania cywilnego. Ponadto odmienna interpretacja skutkowałaby w istocie koniecznością zmiany właściwości miejscowej sądu w każdej sprawie o odszkodowanie, co prowadziłoby do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 31 stycznia 2023 r., II KO 10/23, LEX nr 3518306; postanowienie SN z dnia 21 lutego 2023 r., II KO 3/23, LEX nr 355232; postanowienie SN z dnia 24 maja 2023 r., II KO 50/23, LEX nr 3574064; A. Kowalczyk, Właściwość sądu w postępowaniu w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, Przegląd Sądowy 10/2022, s. 68 i n.). Według poglądu przeciwnego, względy prawne i aksjologiczne leżące u podstaw art. 442 k.p.c., zwłaszcza postrzeganie sądu jako organu bezstronnego, przemawiają za jego stosowaniem w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie (vide zwłaszcza postanowienie SN z dnia 27 września 2022 r., II KO 90/22, LEX nr 3489311; D. Świecki [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2022, art. 554, teza 7). Powyższe rozbieżności III KO 8/24 3 rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 17 stycznia 2024 r., sygn. akt I KZP 4/23 stwierdzając, że „sformułowanie >>w kwestiach nieuregulowanych<<, zawarte w art. 558 k.p.k., pozwala na stosowanie art. 442 k.p.c. w sprawach prowadzonych na podstawie Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, a także w sprawach prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 1693) – w związku z jej art. 8 ust. 3” (baza orzeczeń Sądu Najwyższego - „Supremus”). Mimo, że uchwale tej nie nadano mocy zasady prawnej, to Sąd Najwyższy przedstawił szereg ważkich argumentów, które przemawiają za przyjęciem zaprezentowanej w tym judykacie wykładni. Po pierwsze, przepis art. 37 k.p.k. ma charakter uznaniowy i pozwala na przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu z uwagi na niedookreśloną przesłankę ujętą jako „dobro wymiaru sprawiedliwości”. Jego odpowiednikiem na gruncie procedury cywilnej jest art. 441 k.p.c. Natomiast w procedurze karnej próżno szukać uregulowania analogicznego do art. 442 k.p.c., który jest kategoryczny w swej treści i w układzie procesowym w nim wskazanym nakazuje podjęcie działań zmierzających do przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu. Nie sposób więc uznać, że przepis art. 37 k.p.k. rozciąga się znaczeniowo również na sytuację unormowaną w art. 442 k.p.c. Po drugie, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Właściwość sądu nie jest więc wartością samą w sobie, jeśli nie jest powiązana z innymi wskazanymi przymiotami, w tym bezstronnością. Nie budzi wątpliwości, że w odbiorze zewnętrznym nie może pozostać obiektywnym sąd, który miałby rozstrzygać sprawę, w której dochodzone roszczenie wiąże się z działaniem tego sądu lub sądu nad nim przełożonego, a nadto organem reprezentującym Skarb Państwa jest prezes jednego z tych sądów, którego interesy pozostają w sprzeczności z dochodzącym odszkodowania lub zadośćuczynienia. Taki układ procesowy przemawia za zastosowaniem art. 442 k.p.c., który nie pozostawia żadnego pola do uznaniowości, a zatem znacznie lepiej chroni konstytucyjną i konwencyjną zasadę bezstronności sądu. Ponadto nie w każdej sprawie o odszkodowanie dojdzie do III KO 8/24 4 zmiany właściwości sądu z uwagi na treść art. 442 k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 554 § 1 k.p.k. w przypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania żądanie takie należy zgłosić w sądzie okręgowym właściwym ze względu na miejsce, w którym nastąpiło zwolnienie. Sądem właściwym miejscowo nie musi być zatem ten sam sąd, który wydał niewątpliwie niesłuszne orzeczenie. Ponadto o zatrzymaniu decyduje także prokurator lub inne organy i to one w takiej sytuacji reprezentują Skarb Państwa (art. 554 § 2b pkt 3 k.p.k.). Z tych też względów, w ocenie Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszym składzie, brak jest przeszkód do odpowiedniego stosowania art. 442 k.p.c. w oparciu o przepis art. 558 k.p.k. w sprawach prowadzonych na podstawie rozdziału 58 k.p.k. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zauważyć należy, że roszczenie P. Z. o odszkodowanie i zadośćuczynienie dochodzone jest na podstawie art. 552 § 1 k.p.k. Nie budzi więc wątpliwości, że zgodnie z art. 554 § 2a k.p.k. stroną tego postępowania jest Skarb Państwa, choć trzeba podkreślić, że kwestia właściwego statio fisci nie została dotychczas jednoznacznie i kategorycznie rozstrzygnięta. Na rozprawie w dniu 5 października 2023 r. dopuszczono bowiem do udziału w sprawie zarówno pełnomocnika Prezesa Sądu Okręgowego w Tarnowie, jak i pełnomocnika Prezesa Sądu Apelacyjnego w Krakowie, nie zajmując ostatecznie stanowiska, który z nich jest uprawniony w przedmiotowej sprawie do reprezentowania Skarbu Państwa w rozumieniu art. 554 § 2b k.p.k. Również w wyroku z dnia 10 października 2023 r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu nie określił jednostki organizacyjnej, od której zasądził na rzecz P. Z. odszkodowanie i zadośćuczynienie, ograniczając się jedynie do wskazania, że zasądza je od „Skarbu Państwa”. Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do rozstrzygania powyższych kwestii w postępowaniu o charakterze incydentalnym, niemniej jednak godzi się zauważyć, że sąd wnioskujący w swym wystąpieniu zajął jednoznaczne stanowisko, że organem reprezentującym Skarb Państwa w niniejszej sprawie jest Prezes Sądu Apelacyjnego w Krakowie, co zapewne wywodzi z faktu, iż dochodzone przez P. Z. roszczenie związane jest z wykonaniem wobec niego kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 4 kwietnia 2018 r., sygn. akt II K 28/17, który zmieniony został wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 23 października 2018 r., sygn. akt III KO 8/24 5 II AKa 166/18. W takiej natomiast sytuacji zmaterializowały się przesłanki wskazane w art. 442 pkt 2 k.p.c. zobowiązujące sądy obu instancji do postąpienia zgodnie z przewidzianą w tym przepisie procedurą. W myśl bowiem tego przepisu, jeżeli stroną postępowania jest Skarb Państwa, a państwową jednostką organizacyjną, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, jest sąd przełożony nad sądem właściwym do rozpoznania sprawy – sąd właściwy do rozpoznania sprawy z urzędu przedstawia akta sprawy temu sądowi przełożonemu, który przekazuje sprawę innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym, mającemu siedzibę poza obszarem właściwości sądu przekazującego. Powyższego stanowiska co do obowiązku procedowania w oparciu o wskazaną normę nie zmienia także fakt, że w przedmiotowej sprawie zapadł już wyrok sądu pierwszej instancji, a pełnomocnik P. Z. wywiódł od niego apelację. W zaistniałym układzie procesowym Sąd Apelacyjny w Krakowie powinien na podstawie art. 442 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. przekazać sprawę innemu sądowi okręgowemu mającemu siedzibę poza obszarem właściwości Sądu Apelacyjnego w Krakowie, traktując przedstawienie akt sprawy przez Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wraz z apelacją jako przedstawienie akt sprawy sądowi przełożonemu, o którym mowa w art. 442 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 558 k.p.k. Następnie wyznaczony w ten sposób sąd okręgowy, powinien przedstawić akta właściwemu sądowi drugiej instancji (właściwemu sądowi apelacyjnemu), celem rozpoznania apelacji (por. postanowienie SN z dnia 30 stycznia 2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, nr 9, poz. 78; postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2020 r., V CO 8/20, LEX nr 3218341; postanowienie SN z dnia 8 marca 2023 r., III CO 123/23, LEX nr 3514334 oraz J. Misztal-Konecka [w:] System Postępowania Cywilnego. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji w procesie cywilnym. Podmioty postępowania. Tom 3A, pod red. K. Flagi-Gieruszyńskiej i P. Osowy, Warszawa 2024, s. 665). Reasumując, skoro w ocenie sądu wnioskującego zachodziły warunki określone w art. 442 k.p.c., to winien on samodzielnie zastosować przewidziany w tym przepisie tryb w oparciu o odpowiednio stosowany art. 558 k.p.k. W tej sytuacji należało odmówić przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 37 § 1 k.p.k. III KO 8/24 6 Jedynie na marginesie zauważyć należy, że w pełni aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego prezentowane na gruncie procedury cywilnej, że adresatami normy zawartej w art. 442 k.p.c. są sąd właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji i sąd nad nim przełożony. Z tego też względu przepis ten nie dotyczy kolejnego sądu przełożonego nad tym sądem, który jest sądem przełożonym nad sądem pierwszej instancji, wobec czego art. 442 k.p.c. co do zasady nie przewiduje, by w procesie przekazywania sprawy, na podstawie przesłanek wynikających z tego przepisu, uczestniczył Sąd Najwyższy (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 30 stycznia 2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, nr 9, poz. 78; postanowienie SN dnia z 29 stycznia 2020 r., V CO 8/20, LEX nr 3218341; postanowienie SN z dnia 4 lutego 2021 r., V CO 2/21, LEX nr 3174402). W sprawach karnych konieczność zastosowania wskazanego przepisu może dotyczyć m.in. spraw wojskowych, w których Sąd Najwyższy może być funkcjonalnie sądem „przełożonym” w rozumieniu art. 442 pkt 1 k.p.c. nad wojskowym sądem okręgowym. Z tych też względów orzeczono jak w sentencji postanowienia. [PGW]