II KO 44/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes M. Paluch. Sędziowie: J. Potępa (sprawozdawca), R. Kryże (współ-sprawozdawca). Prokurator: dr H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Otylii D., osk. z art. 11 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. (Dz. U. Nr 66, poz. 454), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy sprawca czynu zawierającego znamiona zarówno wykroczenia, jak i występku może ulegać podwójnej odpowiedzialności za ten czyn przed kolegium orzekającym w postępowaniu administracyjnym i przed sądem?2. Czy rozpoznanie takiego czynu przez kolegium orzekające stanowi dla sądu "res iudicata"?3. W jaki sposób sąd postąpi, gdy zdaniem sądu rozpoznany przez kolegium orzekające czyn sprawcy zawiera tylko cechy występku, a mimo to kolegium rozpoznało podobny czyn i wymierzyło sprawcy karę pracy poprawczej, do której odbycia sprawca nie stawił się i wskutek tego prezydium właściwej rady narodowej skierowało do sądu wniosek o ukaranie stosownie do art. 11 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. (Dz. U. Nr 66, poz. 454)?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Omawiane zagadnienie prawne nasunęło się na tle następującego stanu faktycznego.Komisariat Milicji Obywatelskiej w D. zawiadomił Kolegium przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w D. o tym, że Otylia D. w dniu 7.10.1954 r. w D. pobiła tępym narzędziem Władysława G. i spowodowała zbiegowisko ludzi, czym zakłóciła spokój publiczny.Kolegium orzekające przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w D., po przeprowadzonej rozprawie, orzeczeniem z dnia 19.10.1954 r. uznało Otylię D. za winną wykroczenia z art. 28 pr. o wykr. popełnionego czynem wyżej opisanym i wymierzyło jej grzywnę 300 zł z zamianą w razie nieściągalności na sześć dni pracy poprawczej bez wynagrodzenia.Kolegium przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, rozpoznając sprawę wskutek odwołania Otylii D., zaskarżone orzeczenie postanowieniem z dnia 16.XII.1954 r. utrzymało w mocy.Ukarana Otylia D. grzywny nie zapłaciła, a także nie zgłosiła się do odbycia pracy poprawczej w wymiarze 6 dni bez wynagrodzenia, mimo doręczonego jej wezwania do odbycia tej kary, wobec czego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w D. złożyło do sądu wniosek o ukaranie jej za uchylanie się od odbywania wspomnianej kary poprawczej.Sąd Powiatowy w D. wyrokiem z dnia 6 lipca 1955 r. skazał Otylię D. z art. 11 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz. U. Nr 66, poz. 454) na jeden miesiąc aresztu.Wskutek odwołania oskarżonej sprawę rozpoznawał Sąd Wojewódzki w Katowicach jako rewizyjny.Na rozprawie rewizyjnej okazało się, że oskarżona Otylia D. była sądzona za pobicie Władysława G. w dniu 7.10.1954 r. przez Sąd Powiatowy w Katowicach w postępowaniu wszczętym wskutek zawiadomienia pokrzywdzonego i że wyrokiem z dnia 20 stycznia 1955 r. skazana została za ten czyn z art. 237 § 1 k.k. na karę trzech miesięcy aresztu, której wykonanie Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 6 maja 1955 r. zawiesił warunkowo na trzy lata.2. Podstawowymi źródłami prawa karnego obowiązującego w Polsce (poza Kodeksem karnym Wojska Polskiego i Prawem karnym skarbowym) jest Kodeks karny z r. 1932 i Prawo o wykroczeniach. Są to dwa odrębne akty ustawodawcze, które doznały uzupełnienia lub zmiany w ustawach dodatkowych. Do nich należą, jeżeli chodzi o zbrodnie i występki, tzw. mały kodeks karny, dekret z dn. 4.III.1953 r. i i., w dziedzinie zaś wykroczeń - ustawa z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz. U. Nr 66, poz. 454).Odrębność Kodeksu karnego i Prawa o wykroczeniach znalazła wyraz w zaopatrzeniu tych aktów ustawodawczych we własną część ogólną, przy czym do części ogólnej prawa o wykroczeniach recypowano niektóre przepisy części ogólnej prawa karnego, normując pozostałe instytucje w sposób odmienny.Wspomniana niezależność i odrębność prawa karnego i prawa o wykroczeniach znalazła swój wyraz również w odrębnych i w zasadzie niezależnych od siebie kodyfikacjach prawa procesowego sądowego i karno-administracyjnego.3. Do instytucji unormowanych odmiennie w części ogólnej prawa karnego i prawa o wykroczeniach należy miedzy innymi instytucja zbiegu przestępstw i zbiegu przepisów na tle jednego czynu przestępnego w znaczeniu zdarzenia historycznego.Kodeks karny w art. 36 k.k. rozwiązał to zagadnienie, opierając się na zasadzie zbiegu ustaw wyższego rzędu, Prawo zaś o wykroczeniach przyjęło za podstawę uregulowania tego zagadnienia zasadę idealnego zbiegu przestępstw (art. 19 pr. o wykr. i art. 10 rozporządzenia Prez. Rzplitej z dn. 28.III.1928 r. o postępowaniu karno-administracyjnym (Dz. U. Nr 38, poz. 365).Art. 10 przyt. rozporz. Prez. Rzplitej stanowi, że gdy czyn wykazuje cechy przestępstwa ściganego przed sądem i zarazem wykroczenia podlegającego ukaraniu przez władzę administracyjną, każda z tych władz orzeka w zakresie swej właściwości. Tak więc w przepisie tym dano wyraz zasadzie idealnego zbiegu przestępstw (sensu largo). Wedle art. 10 przytoczonego rozporz. Prez. - przy tym jedynie w wypadku orzeczenia w obu postępowaniach, sądowym i administracyjnym, kar pozbawienia wolności - kara surowsza pochłania mniej surową, inne zaś kary wymierzone w każdym z orzeczeń pozostają obok siebie w mocy. W ten sam sposób (w art. 13 rozpoczynającym dział III pod tytułem "Zbieg przestępstw i przepisów karnych w postępowaniu karno-administracyjnym) uregulowano zagadnienie karalności czynu wykazującego jednocześnie cechy dwóch lub więcej wykroczeń podlegających orzecznictwu karno-administracyjnemu.W następstwie takiego unormowania w części ogólnej prawa o wykroczeniach nie powołano przepisu art. 36 k.k.4. Ustawa z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz. U. Nr 66, poz. 454) - zmieniająca w oznaczonym w niej zakresie tak prawo o wykroczeniach, jak też przepisy o postępowaniu karno-administracyjnym - inaczej aniżeli w prawie karnym i w prawie o wykroczeniach unormowała kwestię zbiegu przestępstw i przepisów karnych w postępowaniu przed kolegiami karno-administracyjnymi.Według tej ustawy w postępowaniu karno-administracyjnym przed kolegiami orzekającymi przy radach narodowych nie wymierza się kary aresztu. Zamiast przewidzianej kary aresztu wymierza się karę pracy poprawczej lub grzywnę (art. 8 tej ustawy). Tym się tłumaczy, że w ustawie tej brak przepisu analogicznego do art. 10 rozporz. Prez. z dn. 22.III.1928 r. W ustawie z dn. 15.XII.1951 r. zamieszczono natomiast przepis art. 15, odpowiadający w swej treści wspomnianemu przepisowi art. 13 rozporz. Prez. z dn. 22.III.1928 r. I w jednym, i w drugim z tych przepisów jest mowa o sytuacji, gdy czyn "podpada pod kilka przepisów karnych". W sytuacji tej - według art. 15 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. - stosuje się przepis określający karę najsurowszą.Z tego wszystkiego wszakże oraz z art. 1 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. głoszącego, że orzekanie w sprawach, które należą z mocy ustawy do postępowania karno-administracyjnego, odbywa się według przepisów tej ustawy, wynika, iż w art. 15 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. dostrzec można tylko wyrażenie zasady zbiegu ustaw wyższego rzędu we wzajemnym do siebie stosunku norm określających wykroczenia rozpoznawane w postępowaniu karno-administracyjnym.Nie stosuje się tutaj przepisów art. 15 Prawa o wykroczeniach i powołanego w nim przepisu art. 10 rozp. o postępowaniu karno-administracyjnym z r. 1928 o idealnym zbiegu przestępstw, gdyż do spraw rozpoznawanych według przepisów ustawy z dn. 15.XII. 1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym nie stosuje się przepisów rozporządzenia Pręz. Rz. P. z dn. 22.III.1928 r. o postępowaniu karno-administracyjnym, jak również art. 10-15 prawa o wykroczeniach (art. 53 ust. 1 i 2 przytoczonej ustawy).Zasada idealnego zbiegu przestępstw i wykroczeń obowiązuje jednak nadal w sprawach o wykroczenia przekazane orzecznictwu władz terenowych i tym samym wyłączone spod orzecznictwa kolegiów przy prezydiach rad narodowych (art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dn. 15.XII.1951 r.) oraz w sprawach o wykroczenia przekazane przez kolegia na drogę postępowania sądowego z mocy art. 47 powołanej ustawy (art. 15 prawa o wykroczeniach i art. 53 przytoczonej ustawy per argumentum a contrario).5. Z powyższego widać, że ustawa z dn. 15.XII.1954 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym, licząc się z tym, iż w postępowaniu przed kolegiami przy prezydiach rad narodowych nie wymierza się kar pozbawienia wolności, nie unormowała dla spraw o wykroczenia rozpoznawane w tym postępowaniu kwestii zbiegu w jednym czynie przestępstw (sensu stricto) i wykroczeń.W ten sposób sprawy o przestępstwa rozpoznawane przez sądy i sprawy o wykroczenia należące do właściwości kolegiów i przez nie osądzone zachowują w pełni swą odrębność właśnie ze względu na odrębność organów rozpoznających te sprawy.Sprowadza się to w rzeczywistości do zasady idealnego zbiegu przestępstw, gdyż w razie zbiegu w jednym czynie znamion przestępstwa w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykroczenia (jeżeli wzajemnie się nie wyłączają) zarówno sąd, jak i kolegium - niezależnie od siebie - rozpoznają sprawę we własnym zakresie i wymierzają za każde z tych przestępstw kary, które nie podlegają pochłonięciu ani też złączeniu.W świetle tych wywodów błędny byłby pogląd, że przepis art. 15 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym dotyczy wypadku, gdy ten Sam czyn wykazuje cechy i przestępstwa ("sensu stricto") i wykroczenia, i że skazanie w takim wypadku przez sąd za przestępstwo wyłącza możność skazania przez kolegium przy prezydium rady narodowej za ten sam czyn jako za wykroczenie podlegające ukaraniu w trybie karno-administracyjnym (kwestia "rei iudicatae"). Oczywiście ta sama sytuacja prawna zachodzi, gdy pierwsze z orzeczeń o ten sam czyn wydało kolegium.Wspomniany pogląd doprowadziłby do pozbawienia sądu możności zastosowania represji karnej za zbrodnie i występki do sprawcy w razie wcześniejszego skazania przestępcy za zbiegające się wykroczenia w wypadku, gdyby orzeczenie kolegium nie mogło ulec uchyleniu na niekorzyść skazanego w trybie nadzoru ze względu na bezskuteczny upływ okresu trzech miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia (art. 54 ust. 3 przytoczonej ustawy). Nie mogło to być zamiarem ustawodawcy i byłoby to sprzeczne z zasadą wyłącznego rozpoznawania spraw o zbrodnie i występki przez sądy - z wyjątkiem oczywiście wypadków, gdy ustawa stanowi inaczej (art. 1 k.p.k.).3. Zdarzyć się może, że za dany czyn sprawcę ukarano zarówno w postępowaniu sądowym, jak i karno-administracyjnym, chociaż w czynie tym mieściły się wyłącznie znamiona przestępstwa należącego do orzecznictwa sądów albo tylko znamiona wykroczenia podlegającego ukaraniu w trybie karno-administracyjnym przez kolegium przy prezydium rady narodowej. Wówczas jedno z tych orzeczeń, jako niezgodne z prawem, podlega uchyleniu. Jeżeli upłynął termin do zwykłego odwołania, pozostaje droga rewizji nadzwyczajnej (art. 394 i nast. k.p.k.) albo postępowanie w trybie nadzoru (dział IV ustawy z dn. 15.XII.1951 r.), w zależności od tego, które z orzeczeń w konkretnym wypadku jest sprzeczne z prawem. Ponieważ uchylenie jednego z dwóch skazujących tę samą osobę za ten sam czyn orzeczeń jest zawsze korzystne dla oskarżonego (wedle ustawy z dn. 15.XII.1951 r. obwinionego), uchylenie takie nie jest krępowane żadnym terminem (art. 397 k.p.k. i art. 45 ust. 3 ustawy z dn. 15.XII.1951 r.).Gdyby orzeczenie skazujące za czyn stanowiący tylko wykroczenie ścigane według ustawy w postępowaniu karno-administracyjnym wydał sąd albo przeciwnie - jeśliby orzekało i wydało orzeczenie skazujące kolegium przy prezydium rady narodowej, chociaż w czynie mieściły się tylko cechy przestępstwa (występku lub zbrodni) i to w jednym albo drugim wypadku orzeczenie było w myśl przedstawionych wyżej uwag z punktu widzenia prawa niesłuszne, to zasada wyżej przytoczona zezwalająca na uchylenie wadliwego orzeczenia nie przestałaby być aktualna, chociażby po tym uchyleniu druga władza, w konkretnym wypadku właściwa, wydać musiała orzeczenie surowsze niż tamto uchylone, wydane przez władzę niewłaściwą. Przemawia za tym fakt, że owo niesłuszne z punktu widzenia prawa orzeczenie, gdyby nie zostało uchylone, nie stałoby przecież na przeszkodzie dalszemu skazaniu sprawcy, według właściwego przepisu, przez władzę właściwą.Zagadnienie roszczeń oskarżonego (obwinionego) z tytułu niesłusznego skazania lub zasądzenia w omawianej sytuacji w tej lub innej odmianie rozstrzygnąć należy zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi tej kwestii, a obowiązującymi w pozytywnym prawie.4. Wzgląd na potrzebę zachowania porządku prawnego wskazuje, że jeżeli sąd, do którego kolegium przy prezydium rady narodowej skierowało sprawę na podstawie art. 11 i 42 ust. 3 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. jest zdania, iż sprawa, w której skazano oskarżonego na karę pracy poprawczej, nie należała do postępowania karno-administracyjnego, lecz do właściwości sądu, powinien przesłać akta właściwemu prezydium wojewódzkiej rady narodowej celem wydania stosownego orzeczenia w trybie nadzoru w myśl art. 45 wymienionej ustawy.Kara aresztu przewidziana w art. 11 wymienionej ustawy nie ma charakteru wymuszenia odbycia przez obwinionego kary pracy poprawczej, na którą go skazano. W wypadku zastosowania tego przepisu skazany na karę pracy poprawczej już kary tej nie odbywa. Z art. 42 ust. 3 przytoczonej ustawy z dn. 15.XII.1951 r. wydanego na podstawie tego przepisu rozporz. Rady Ministrów z dn. 15.XII.1951 r. (Dz. U. Nr 66, poz. 456) (a w szczególności § 5) wynika, że kara aresztu wymierzona na mocy art. 11 wspomnianej ustawy zastępuje karę pracy poprawczej, od której ukarany się uchylił. Większa dolegliwość (kara 6 miesięcy aresztu zamiast 3 miesięcy lub mniej pracy poprawczej - art. 8 ust. 1 pkt 3 cytowanej ustawy z dn. 15.XII.1951 r.) uzasadniona jest szerszym zakresem szkodliwości społecznej czynu, który objął również brak posłuchu względem orzeczenia kolegium. Dlatego - mając przy tym na uwadze art. 6 k.p.k. - przyjąć trzeba, że sąd, do którego skierowano sprawę o ukaranie w myśl art. 11 ustawy z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym, nie jest skrępowany stanowiskiem prezydium wojewódzkiej rady narodowej, które nadal widziałoby w czynie znamiona wykroczenia (obok ewent. znamion przestępstwa), i obowiązany jest ostatecznie sam rozstrzygnąć, czy sytuacja ta zachodzi, a jeśli dojdzie do wniosku, że dany czyn w żadnym razie wykroczenia nie stanowił i skazujące orzeczenie kolegium wydane zostało z pogwałceniem przepisów o właściwości (rzeczowej), to ma wydać wyrok uniewinniający. Jest rzeczą zrozumiałą, że kwestia, czy w danym czynie mieszczą się cechy wykroczenia i zarazem przestępstwa (występku lub zbrodni), zależy od stanu faktycznego każdego wypadku.Na marginesie niniejszej sprawy należy stwierdzić, że samo bicie drugiej osoby "tępym narzędziem" nie stanowi jeszcze wykroczenia w postaci "wybryku zakłócającego spokój publiczny" (art. 28 prawa o wykroczeniach), dając jedynie podstawę do ścigania za przestępstwo określone w rozdziale XXXV k.k. (w zależności od zasięgu zamiaru bijącego i skutków tego czynu).Z tych powodów wyjaśniono jak w sentencji.