III KR 161/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Mikos.Sędziowie SN: A. Popowicz, L. Paprzycki (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie Izba Karna na rozprawie przy udziale prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości Z. Buchholtza po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 1991 r. sprawy A. W. oskarżonego z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k. - z powodu rewizji wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 4 kwietnia 1991 r., sygn. akt (...):uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w S. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneA. J. W. został oskarżony o to, że:I.w dniu 26 maja 1989 r. w Z., będąc w stanie nietrzeźwym, działając w zamiarze pozbawienia życia M. J. uderzył ją kilkanaście razy twardym narzędziem w głowę i kopał butami po całym ciele, powodując u niej rozległe wylewy krwawe jamy ustnej, wybitnie rozległe podbiegnięcie krwawe w tkance podskórnej całej głowy, masywne złamanie kości twarzy, krwawe wylewy wśród opon mózgu, stłuczenie mózgu i wiele innych obrażeń w następstwie czego zmarła śmiercią gwałtowną, przy czym w chwili popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem miał w znacznym stopniu ograniczoną z powodu atypowego upojenia alkoholowego,-tj. o przestępstwo z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k.II.W czasie i miejscu jak w pkt I, będąc w stanie nietrzeźwym, uderzył kilkakrotnie razy pięściami w głowę W. W., który w następstwie zadanych ciosów doznał urazu twarzoczaski ze złamaniem nosa, stłuczenie mózgu oraz innych obrażeń, co spowodowało ciężkie kalectwo, przy czym w chwili popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem miał w znacznym stopniu ograniczoną z powodu atypowego upojenia alkoholowego,. tj. o przestępstwo z art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k.Sąd Wojewódzki w S. wyrokiem z dnia 4 kwietnia 1990 r., sygn. akt (...):I)A. J. W. uznał za winnego popełnienia zarzucanych mu czynów i za to skazał go:a.za czyn opisany w pkt I na podstawie art. 148 § 1 k.k. i art. 25 § 2 k.k. oraz art. 40 § 1 k.k. na 13 (trzynaście) lat pozbawienia wolności oraz pozbawienie praw publicznych na 8 (osiem) lat;b.za czyn opisany w pkt II na podstawie art. 155 § 1 pkt 2 k.k. i art. 25 § 2 k.k. na 8 (osiem) lat pozbawienia wolności, którą to karę na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr 64, poz. 390) złagodził o połowę, tj. do 4 lat (czterech) pozbawienia wolności.II)Na podstawie art. 59a pkt 1 i 2 k.k. orzekł nawiązki: za czyn opisany w pkt I w kwotach po 50.000 zł na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Zdrowia - Miejski Komitet w B. oraz na rzecz Funduszu Pomocy Dzieciom Upośledzonym, za czyn w pkt II w kwotach po 50.000 zł na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Zdrowia - Miejski Komitet w B. oraz na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża Oddział w W.III)Na podstawie art. 66 i art. 67 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu karę łączną - 15 (piętnaście) lat pozbawienia wolności.IV)Na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności zaliczył oskarżonemu okres tymczasowego aresztowania od dnia 26 maja 1989 r. do dnia 4 kwietnia 1990 r.;V)Powództwo cywilne pozostawiono bez rozpoznania.VI)Zasądzono od oskarżonego 12.000 zł tytułem opłaty oraz obciążono go kosztami postępowania w sprawie.VII) Zasądzono od oskarżonego na rzecz B. J. 554.000 zł tytułem opłat poniesionych w związku z udziałem pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego.Od wyroku tego rewizje wnieśli: obrońca oskarżonego i oskarżyciel posiłkowy, który ponadto złożył zażalenie co do wysokości zasądzonych kosztów.Obrońca oskarżonego w rewizji zarzucił:1obrazę art. 155 § 1 k.p.k. polegającą na oddaleniu wniosku dowodowego o przesłuchanie biegłego medyka sądowego, który przeprowadził sekcję zwłok M. J. pomimo, iż przesłuchanie biegłego mogło mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, zwłaszcza w kwestii godziny zgonu pokrzywdzonej oraz rodzaju narzędzia użytego przez sprawcę;2obrazę art. 3 § 3 k.p.k. polegającą na rozstrzygnięciu na niekorzyść oskarżonego niedających usunąć się wątpliwości co do sprawstwa czynu opisanego w pkt 1 aktu oskarżenia;3obrazę prawa materialnego przez błędne zastosowanie do czynu przypisanego oskarżonemu kwalifikacji z art. 148 § 1 k.k. zamiast prawidłowej z art. 157 § 2 k.k.;4rażącą niewspółmierność kary pozbawienia wolności wymierzonej osk. W., chociaż dotychczasowa niekaralność, a zwłaszcza fakt, że przypisane mu przestępstwa A. W. popełnił w stanie ograniczonej w stopniu znacznym poczytalności, uzasadniały wymierzenie kary łagodniejszej.i wniósł:o uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k., bądź uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku przez przyjęcie odnośnie do czynu opisanego w pkt 1 aktu oskarżenia kwalifikacji z art. 157 § 2 k.k. i wymierzenie kary pozbawienia wolności znacznie złagodzonej.Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, który miał wpływ na jego treść, polegający na przyjęciu, że oskarżony uległ atypowemu upojeniu alkoholowemu, pomimo że z wyjaśnień oskarżonego, jak również z opinii biegłych lekarzy psychiatrów wynika, że oskarżony systematycznie wprawiał się w stan upojenia alkoholowego od szeregu dni poprzedzających dokonanie zarzucanego mu czynu i mógł przewidzieć, że może on wyłączyć poczytalność (art. 25 § 3 k.k.),i wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w S.W zażaleniu pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego wniósł o zmianę orzeczenia o kosztach zasądzonych na jego rzecz przez przyjęcie kwoty wskazanej w zestawieniu kosztów złożonym na rozprawie w dniu 4 kwietnia 1990 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja obrońcy oskarżonego jest zasadna o ile podnosi zarzut nieprawidłowego, z punktu widzenia prawa procesowego, przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej.Trafna jest ocena rewizji oskarżonego, że oddalenie wniosku dowodowego obrońcy oskarżonego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej na rozprawie, bez uzasadnienia ((…) sądu woj.) jest naruszeniem przepisu art. 155 § 1 k.p.k. Nie jest jednak najistotniejsze to uchybienie procedurze. Chodzi bowiem o to, że Sąd Wojewódzki nie wykorzystał w wystarczającym zakresie tego dowodu w toku czynności na rozprawie.Ustalenie chwili śmierci M. J. jest decydujące dla przyjęcia sprawstwa oskarżonego. Ustalenie tego rodzaju nastąpić może w wyniku czynności badawczych biegłego z zakresu medycyny sądowej. Podstawą tych ustaleń jest wynik sekcji zwłok, która w tej sprawie została przeprowadzona w cztery dni po stwierdzeniu śmierci M. J. Co prawda, mając w pamięci dostępną nam wiedzę z zakresu medycyny sądowej, z dużą dozą prawdopodobieństwa powiedzieć można, iż zapewne biegły na podstawie ponownej analizy wyników sekcji nie będzie w stanie wystarczająco precyzyjnie określić momentu śmierci, to jednak dowód ten należy wykorzystać w dużo szerszym zakresie niż uczynił to Sąd Wojewódzki.Sąd pierwszej instancji ustala, nie wykluczone, że trafnie, że śmierć M. J. nastąpiła w krótkim czasie przed przybyciem do zabudowań J. świadków przesłuchanych w tej sprawie. Wiadomo również, że po ujawnieniu na terenie gospodarstwa zwłok M. J. przybyła tam ekipa pogotowia ratunkowego, a w dniu zdarzenia, to jest dnia 26 maja 1989 r., przy udziale funkcjonariuszy milicji dokonano oględzin miejsca znalezienia zwłok, jak i oględzin samych zwłok.Wobec powyższego niewątpliwe jest, że w dniu 26 maja 1989 r. dość liczna grupa osób widziała zwłoki M. J.: dotychczas przesłuchani świadkowie, wykonujący oględziny funkcjonariusze milicji, osoby wchodzące w skład ekipy pogotowia ratunkowego. Musieli oni wszyscy poczynić spostrzeżenia dotyczące wyglądu zwłok, w tym oznak istotnych dla określenia momentu śmierci (stężenie pośmiertne, ewentualne plamy opadowe i inne ślady szczególne).W tej sytuacji konieczne jest ustalenie ekipy pogotowia ratunkowego, a następnie przesłuchanie wszystkich osób, które w dniu 26 maja 1989 r. widziały zwłoki M. J. Przesłuchanie to powinno odbyć się w obecności biegłego, gdyż tylko on, z całą pewnością, wiedzieć będzie jakie znaki na zwłokach lub jaki ich stan istotny jest dla ustalenia momentu śmierci. Na tej podstawie, przy uwzględnieniu wyników sekcji zwłok, biegły będzie w stanie wydać uzupełniającą opinię, niezbędną dla sformułowania ostatecznych wniosków.Rewizja obrońcy oskarżonego czyni Sądowi Wojewódzkiemu, na podstawie analizy uzasadnienia, zarzut naruszenia przepisu art. 3 § 3 k.p.k. W związku z tym zauważyć należy, że uzasadnienie sądu pierwszej instancji nie spełnia wymogów art. 372 § 1 k.p.k. Wystarcza wskazać na to, że w zakresie szeregu istotnych ustaleń sąd posługuje się określeniem "nie wykluczone", gdy konieczne było jednoznaczne ustalenie. W ten bowiem sposób w uzasadnieniu nie wyklucza się odmiennego ustalenia, a z procesowego punktu widzenia, w ogóle nie dokonuje się ustalenia. Taka sytuacja uniemożliwia kontrolę rewizyjną. Również z tego powodu konieczne było uchylenie zaskarżonego wyroku.W uzasadnieniu rewizji obrońcy oskarżonego sformułowano szereg ocen dotyczących przeprowadzonych dowodów, które na obecnym etapie postępowania nie wydają się przekonywujące. To, że nikt ze świadków nie widział, by oskarżony miał "kontakt" z M. J. w dniu 26 maja 1989 r. nie świadczy ani negatywnie ani pozytywnie o jego sprawstwie w zakresie stawianego mu zarzutu w pkt 1 aktu oskarżenia.Twierdzenie, że zdemolowanie pomieszczeń budynku zajmowanego przez M. J. i zmasakrowanie jej ciała wymagało kilkudziesięciu minut jest zupełnie dowolne, zresztą niewsparte przez skarżącego żadną argumentacją.Oczywiście - samo "dziwne", w odbiorze niektórych świadków, zachowanie oskarżonego może nie świadczyć o jego związku z faktem śmierci M. J., lecz w powiązaniu z innymi faktami, może okazać się nieobojętne dla dokonywania przez Sąd ustaleń. Podobnie jest z usłyszaną wypowiedzią oskarżonego, że to nie on zabił M. J. Nie jest jednoznaczne to, że A. M. nie zauważyła u oskarżonego śladów krwi - nawet jeżeli one były - gdy o ich niezauważeniu mogły zdecydować okoliczności, w których czyniła ona spostrzeżenia - chociażby poruszenie tym co się stało.Obrońca oskarżonego, w uzasadnieniu rewizji, zawiera długi wywód na temat chwili śmierci M. J. w świetle ustaleń sądu, wyciągając wniosek, że gdyby sprawcą był oskarżony to nie wystarczyłoby mu czasu na zdemolowanie pomieszczeń i zmasakrowanie ciała ofiary. Co prawda argumentacja w tej części uzasadnienia nie jest szczególnie przekonująca, to jednak rozważania na ten temat należy odłożyć do momentu uzyskania uzupełniającej opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej.Trudno jest podzielić przekonanie obrońcy, że uzupełnienie opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej pozwoli uzyskać dodatkowe informacje na temat narzędzia przestępstwa, a nawet je zidentyfikować. Jak się w chwili obecnej wydaje, możliwości w tym zakresie zostały wyczerpane po przeprowadzeniu opinii kryminalistycznych, znajdujących się w aktach sprawy.Sąd Wojewódzki, przyjmując wyjaśnienia oskarżonego z okresu, gdy przyznawał się do popełnienia zarzucanego w pkt I aktu oskarżenia czynu, (…) śladów krwi mogących pochodzić od pokrzywdzonej, a także szczególne zachowanie oskarżonego w miejscu znalezienia zwłok - za podstawę ustaleń co do sprawstwa oskarżonego, zdaniem skarżącego, czyni to bezzasadnie. Nie można, w chwili obecnej, ocenić trafności tego zarzutu to jednak trafnie zauważa rewizja, że sprawa przedmiotów, które być może oskarżony zabrał z mieszkania M. J., nie została wystarczająco rozważona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Musi się to stać przedmiotem szczególnej uwagi w toku postępowania dowodowego i oceny dowodów, co zostanie przedstawione w uzasadnieniu wyroku, jeżeli zostanie sporządzone.Nie może być uznane za decydujące to, że nie odnaleziono w miejscu zdarzenia linii papilarnych, jak i innych śladów obecności tam oskarżonego. Są to jednak okoliczności, które trzeba będzie rozważać na tle innych okoliczności ustalonych w sprawie.Rozważenie pozostałych zarzutów rewizji obrońcy oskarżonego jest przedwczesne, a argumentacja w tej części przedstawiona będzie przedmiotem uwagi sądu pierwszej instancji, w zależności od wyników postępowania dowodowego.Nie jest natomiast zasadna, w świetle dotychczasowego przebiegu postępowania, rewizja oskarżyciela posiłkowego. Ocena, że zachodzą warunki art. 25 § 3 k.k. jest zupełnie dowolna. Uznać należy, że biegli przeprowadzili czynności badawcze zgodnie z zasadami postępowania przewidzianymi dla tego rodzaju czynności przez metodologię psychiatrii sądowej i psychologii klinicznej. Przeprowadzili wywiad i rozważyli zeznania osób, które miały kontakt na co dzień z oskarżonym, a więc wiedziały jak zachowuje się on, będąc pod wpływem alkoholu. Nie można było nie sięgnąć do tego źródła informacji, a że te osoby są bliskie jest sytuacją typową. Jeżeli skarżący wskaże inne dowody, świadczące o innej reakcji oskarżonego na alkohol, to sąd, ponownie rozpoznając sprawę, dowody te przeprowadzi i konieczne będzie wówczas wydanie uzupełniającej opinii psychiatryczno-psychologicznej.Skarżący błędnie przyjmuje, że wywiad lekarza psychiatry przygotowującego opinię jest przesłuchaniem świadka. Są to wyłącznie czynności lekarza i nic więcej. Na te wypowiedzi sąd nie może powoływać się jako na dowody i, na przykład, ujawniać je w wypadku sprzeczności ze złożonymi zeznaniami. To samo odnosi się do wypowiedzi oskarżonego wobec biegłych. Pamiętać trzeba, że całość opinii biegłego-lekarza objęta jest tajemnicą lekarską i jej udostępnianie jest ograniczone do stron i na użytek konkretnego postępowania.W sumie rewidujący nie wykazał istnienia podstaw, na obecnym etapie postępowania, do żądania wydania opinii uzupełniającej lub dopuszczenia dowodu z opinii innego zespołu biegłych.Błędność poglądu rewizji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego sprowadzająca się do twierdzenia, iż możliwe jest przewidzenie wystąpienia upojenia atypowego jest tak oczywista, że nie wymaga polemiki.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd rozważy problem kosztów postępowania poniesionych przez oskarżyciela posiłkowego.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki wykona wszystkie wyżej wskazane czynności, co pozwoli na dokonanie prawidłowych ustaleń, a stanowisko Sądu znajdzie pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu spełniającym wymogi art. 372 k.p.k.Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w całości, choć rewizja obrońcy oskarżonego kwestionowała rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego, co do czynu z pkt I aktu oskarżenia. Wobec jednak wyjątkowo ścisłego powiązania obu tych czynów uchylenie całości wyroku było konieczne.