III KR 267/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Szczepański. Sędziowie: M. Budzianowski (sprawozdawca), T. Świt (sędzia SW deleg.).Prokurator Prokuratury Generalnej: W. Huba.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Tadeusza S., oskarżonego z art. 201 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez obrońcę i prokuratora od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 24 lutego 1979 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wyeliminował z przypisanego oskarżonemu czynu zarzut nieodprowadzenia części utargów do kasy WSS "Społem" i zagarnięcia ich na szkodę tej spółdzielni, i za taki czyn skazał Tadeusza S. na podstawie art. 225 § 1 k.k. na karę 4 lat pozbawienia wolności (...), 300.000 zł grzywny (...), orzekając na podstawie art. 226 k.k. zakaz prowadzenia działalności handlowej przez okres lat 5 (...).Uzasadnienie faktyczneTadeusz S. skazany został zaskarżony wyrokiem na karę 5 lat pozbawienia wolności i 100.000 zł grzywny, pozbawienia praw publicznych na okres 3 lat oraz konfiskaty części mienia, a mianowicie samochodu "Fiat 126p", na podstawie art. 201, 36 § 3, art. 40 § 1 pkt 3 i art. 46 § 1 pkt 2 k.k. za to, że w okresie od dnia 1 maja 1976 r. do dnia 31 sierpnia 1977 r. w Ł., jako ajent punktu produkcji i sprzedaży gofrów flamandzkich oraz lodów, działając w przestępstwie ciągłym odstąpił od stosowania zatwierdzonych receptur produkcyjnych po wytworzeniu poza ewidencją większej ilości wyrobów o pogorszonej jakości i zbył je indywidualnym konsumentom, nie odprowadzając zaś części utargów dziennych do kasy WSS "Społem" zagarnął na szkodę tej jednostki co najmniej 359.699,45 zł. Wyrok ten zaskarżony został przez prokuratora i obrońców oskarżonego (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja oskarżonego nie jest zasadna, jakkolwiek zawartego w niej bez bliższego zresztą uzasadnienia wniosku o zmianę kwalifikacji prawnej nie można odrzucić (...).Zgodzić się natomiast należało z wnioskiem rewizji oskarżonego, szerzej umotywowanym dopiero na rozprawie rewizyjnej, zmierzającym do zmiany wyroku w zakresie oceny prawnej działania oskarżonego. Działanie przestępne oskarżonego polegało na sprzedaży gofrów oraz lodów gorszej od przewidzianej recepturą jakości po cenie jak za produkt pełnowartościowy i wyłudzeniu w tej drodze od indywidualnych nabywców-konsumentów przeszło 300.000 zł. Pieniądze te stanowiły mienie indywidualne każdego nabywcy i wyłudzone zostały na ich szkodę.Upatrywanie winy oskarżonego w tym, że wyłudzonych od indywidualnych konsumentów pieniędzy nie odprowadził do kasy WSS "Społem", i traktowanie ich jako mienia społecznego jest tu oczywistym nieporozumieniem; zakłada przy tym, że gdyby oskarżony uzyskane w drodze przestępstwa pieniądze wpłacił do kasy WSS "Społem", nie ponosiłby odpowiedzialności karnej, mimo popełnionego bezspornie oszustwa. Nieporozumieniem jest tu również przypisanie oskarżonemu przywłaszczenia uzyskanych podstępnie pieniędzy na szkodę WSS "Społem". Nie ulega w sprawie najmniejszej wątpliwości, że z dostarczonych przez WSS "Społem" surowców oskarżony się rozliczył, wpłacił również do kasy spółdzielni przewidziane w umowie należności. Dlatego też o szkodzie w mieniu społecznemu nie można tu mówić.Z faktu bowiem, że oskarżony Tadeusz S. prowadził punkt produkcji i sprzedaży gofrów oraz lodów na podstawie umowy ajencyjnej zawartej w WSS "Społem", nie wynika, iż uzyskanie przez niego w sposób przestępny korzyści ze sprzedaży indywidualnym nabywcom tych wyrobów należały się prawnie spółdzielni i iż korzyści te utraciły swój pierwotny charakter mienia indywidualnego i stały się mieniem społecznym, jak to stwierdził sąd pierwszej instancji. Powołując się na orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie V KRN 77/71 (OSNKW 1971, z. 10, poz. 150), sąd pierwszej instancji nie dostrzegł tego, że orzeczenie to i wyrażony w nim pogląd dotyczy innej sytuacji, a mianowicie sprzedaży niekompletnych lamp po cenie jak za kompletne - jednostkom gospodarki uspołecznionej. Wyłudzone w ten sposób mienie było oczywiście mieniem społecznym, przywłaszczone zostało na szkodę gospodarki uspołecznionej. Mieniem społecznym jest socjalistyczne mienie ogólnonarodowe oraz mienie spółdzielcze lub innej organizacji ludu pracującego. Mienie osobiste oraz mienie indywidualne nie jest mieniem społecznym w rozumieniu ustawy, lecz mieniem cudzym. Wynika to wyraźnie zarówno z art. 120 § 6 i 7 k.k., jak i z przepisów części szczególnej przewidujących różną ochronę karnoprawną mienia społecznego i mienia cudzego (osobistego i indywidualnego), z wyjątkiem sytuacji, o której mowa w zdaniu drugim § 7 cyt. wyżej artykułu. O charakterze mienia (społecznego, cudzego), decyduje źródło pochodzenia tego mienia i cywilnoprawny stosunek do niego jego posiadacza. Zmiana charakteru mienia nastąpić może tylko w wyniku zmiany tego stosunku w formie prawem przewidzianej wskutek przeniesienia prawa własności (np. w drodze kupna-sprzedaży). Mienie społeczne zatem nie przestaje więc być mieniem społecznym na skutek zagarnięcia go, a poszkodowana jednostka gospodarki uspołecznionej - jego właścicielem wówczas, gdy nie nastąpiło przeniesienie prawa własności.Podobnie mienie osobiste czy indywidualne nie traci swego charakteru przez fakt zagarnięcia go, gdyż poszkodowany - właściciel zagarniętego mienia nie utracił prawa własności, i to bez względu na to, kim jest sprawca zagarnięcia. Wyłudzone przez oskarżonego Tadeusza S. pieniądze nie przestały być własnością tych wszystkich, którzy nabywając gofry czy lody zapłacili za nie cenę wyższą, mimo gorszej jakości tych produktów; stanowiły zatem nadal mienie cudze w rozumieniu ustawy (art. 120 § 7 k.k.).Niezależnie więc od tego, że ze względu na ajencyjną formę prowadzenia punktu przez oskarżonego, a nie z tytułu zatrudnienia, WSS "Społem" za spowodowane przez niego szkody nie ponosi odpowiedzialności, kwalifikacja prawna z art. 201 k.k. nie wchodzi tu w rachubę, a działalność oskarżonego wypełnia znamiona art. 225 § 1 k.k. Ta zresztą tylko kwalifikacja prawna oddaje w pełni istotę przestępczej działalności oskarżonego i jej stopień niebezpieczeństwa społecznego, bynajmniej nie mniejszy niż w wypadku zagarnięcia mienia społecznego. Stosowana w coraz szerszym rozmiarze ajencyjna forma działalności handlowej ma na celu usprawnienie zaopatrzenia ludności, powinna służyć lepszemu sprostaniu stojących przed handlem zadań w zakresie zaspokojenia rosnących potrzeb społeczeństwa, a nie szybkiemu i nieuczciwemu bogaceniu się kosztem konsumentów. Nie można tolerować takich ajentów, którzy tę formę działalności handlowej wykorzystują przede wszystkim dla dorobienia się w sposób przestępny majątku, dla pokrycia ich przestępczych machinacji - ze szkodą dla interesu społecznego oraz kieszeni ludzi pracy.Dlatego też zmiana kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego Tadeusza S. nie mogła skutkować ani wydatnego obniżenia kary pozbawienia wolności, ani tym bardziej kary grzywny, której zadaniem jest przecież obok celów penalnych także, a w sprawach tego rodzaju przede wszystkim, pozbawienie sprawcy uzyskanych z przestępstwa korzyści (...).Orzekając na podstawie art. 226 k.k. karę dodatkową zakazu prowadzenia działalności handlowej, Sąd Najwyższy kierował się następującymi przesłankami:Przewidziana w art. 226 k.k. kara dodatkowa zakazu prowadzenia wspomnianej działalności powinna być orzekana zwłaszcza wtedy, gdy z okoliczności popełnienia przestępstwa gospodarczego wynika, że jego sprawca wykazał, iż istnieje potrzeba uniemożliwienia mu w przyszłości uprawiania takiej działalności tak, aby w ten sposób zapobiec ponownemu popełnieniu przez niego przestępstwa gospodarczego. Omawiana kara dodatkowa bowiem ma do spełnienia przede wszystkim funkcję zapobiegawczą.Przytoczone wyżej okoliczności faktyczne oraz wykazana przez oskarżonego chciwość przemawiały jednocześnie za potrzebą orzeczenia wymienionej kary dodatkowej, i to na stosunkowo długi okres.