IV KR 117/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Paluch.Sędziowie: L. Chmielewski (sprawozdawca), S. Kotowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: S. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Jana K., oskarżonego z art. 225 § 1 k.k., po rozpoznaniu rewizji założonej przez oskarżonego i powodów cywilnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 1 marca 1968 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2, 388 § 1 k.p.k.I. uchylił zaskarżony wyrok w orzeczeniu o winie i karze oraz w części dotyczącej rozstrzygnięcia o powództwie cywilnym;II. oskarżonego Jana K., syna Jana i Franciszki, urodzonego dnia 5 czerwca 1917 r., uznał za winnego tego, że w dniu 3 czerwca 1967 r. w K., działając pod wpływem błędnego wrażenia, że jest przedmiotem napaści na niego ze strony Józefa P., aczkolwiek powstałego błędu mógł uniknąć, zadał - w urojonej obronie koniecznej - cios nożem Józefowi P. w szyję, powodując uszkodzenie lewej tętnicy szyjnej i w następstwie znacznego wykrwawienia śmierć tegoż Józefa P., i za ten czyn na mocy art. 230 § 1 k.k. skazał oskarżonego na karę 2 lat i 8 miesięcy więzienia z zaliczeniem na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania od dnia 8 września 1967 r.;III. zasądził od Jana K. na rzecz powodów cywilnych Stefanii i Franciszka P. tytułem powództwa cywilnego 1.414 zł z 8 % od dnia 23 stycznia 1968 r. oraz kwotę 2.695 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych i zastępstwa adwokackiego za obie instancje (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 1 marca 1968 r., po rozpoznaniu sprawy Jana K.", oskarżonego o to, że w dniu 3 czerwca 1967 r. w K., działając z przekroczeniem obrony koniecznej oraz przewidując możliwość zabicia człowieka i godząc się na to, ugodził Józefa P. nożem w szyję, powodując uszkodzenie lewej tętnicy szyjnej i w następstwie znacznego wykrwawienia jego śmierć, tj. o przestępstwo z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 21 § 2 k.k. - uznał oskarżonego za winnego tego, że w czasie i miejscu opisanym w oskarżeniu ugodził nożem w szyję Józefa P., powodując uszkodzenie lewej tętnicy szyjnej i w wyniku wykrwawienia jego śmierć, będąc przekonanym, że Józef P. jest napastnikiem, co faktycznie nie miało miejsca, i na mocy art. 225 § 1 k.k., przy zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 20 § 2 k.k., wymierzył oskarżanemu Janowi K. karę 4 lat aresztu.Tymże wyrokiem Sąd Wojewódzki pozostawił bez rozpoznania powództwo cywilne Stefanii Franciszka P.Wyrok powyższy zaskarżyli obrońca oskarżonego i pełnomocnik powodów cywilnych.Rewizja oskarżonego zarzuca:I. obrazę art. 20 § 1 i 21 § 1 k.k. przez uznanie oskarżonego za winnego zbrodni z art. 225 § 1 k.k. przy zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 20 § 2 k.k., gdy tymczasem w rzeczywistości - skoro oskarżony działał w warunkach urojonej obrony koniecznej (a obrona konieczna jest możliwa tylko przed zamachem rzeczywistym, nie zaś urojonym) i skoro ponadto przeświadczenie oskarżonego o stanie zagrożenia było wynikiem błędu "co do znaczenia zamachu jako okoliczności należącej do istoty obrony koniecznej" - należało oskarżonego od zarzuconego mu czynu uniewinnić;II. nierozważenie, że konkretne okoliczności zdarzenia upoważniały oskarżonego "do niezwłocznego działania w formie ofensywnej defensywy" i że okoliczności te nie pozwalają na uznanie, że błąd oskarżonego był wynikiem nieostrożności lub niedbalstwa (ewentualnie zaś nierozważenie, że czyn oskarżonego stanowić może występek z art. 230 § 1 k.k.);III. błędną ocenę okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, przez uznanie oskarżonego za winnego zabójstwa, gdy tymczasem w rzeczywistości ustalenie to jest niesłuszne, jako oparte jedynie na poszlakach i dowolnie eliminujące udział innych osób, w szczególności Franciszka K., a to wskutek niedostatecznego rozważenia zeznań świadków Ireny M., Marii F. i Genowefy C. oraz treści protokołu oględzin lekarskich Franciszka K. i jego munduru oraz furtki ogrodzeniowej.W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie wyroku i bądź 1) o uniewinnienie oskarżonego, 2) bądź o uznanie go za winnego występku z art. 230 § 1 k.k., 3) bądź wreszcie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Rewizja powodów cywilnych zarzuca:I. obrazę art. 20 k.k. przez zastosowanie tego przepisu wobec oskarżonego, mimo że w konkretnym wypadku wchodzi w grę jedynie błąd co do osoby pokrzywdzonego, a nie usprawiedliwiona świadomość bezprawności czynu, mogąca stanowić podstawę nadzwyczajnego złagodzenia kary;II. obrazę art. 67, 289 i 332 k.p.k. przez pozostawienie powództwa cywilnego bez rozpoznania mimo braku w powołanych przepisach podstaw prawnych do takiego rozstrzygnięcia, przyjęta zaś przez Sąd Wojewódzki za podstawę pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania okoliczność, że powodowie w pozwie stwierdzili, iż dochodzone w tym pozwie roszczenie stanowi odpowiednik tylko części poniesionej przez nich szkody, nie znajduje uzasadnienia w ustawie.W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie wyroku w części ustalającej winę oskarżonego i pozostawiającej powództwo cywilne bez rozpoznania, o skazanie oskarżonego z art. 225 k.k. bez zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary oraz o zasądzenie od niego powództwa cywilnego wraz z kosztami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut obrazy prawa materialnego polegającej na zakwalifikowaniu czynu oskarżonego jako przestępstwa z art. 225 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 20 § 2 k.k. jest zasadny.Z niewadliwych ustaleń faktycznych Sądu Wojewódzkiego wynika, że oskarżony Jan K., wracając z zabawy wiejskiej w stanie nietrzeźwym, został na drodze napadnięty przez 3 nie ujawnionych mężczyzn, że uderzony w twarz upadł na ziemię i stracił przytomność, a w pewnym momencie, gdy odzyskał świadomość, zobaczył nadchodzącego Józefa P. i w błędnym przekonaniu, że Józef P. jest jednym z owych 3 napastników i że zamierza go bić w dalszym ciągu, dla odparcia tego zamachu scyzorykiem zadał Józefowi P. cios, który okazał się śmiertelny.Powyższy stan faktyczny uzasadnia stwierdzenie, że oskarżony Jan K. działał w stanie urojonej obrony koniecznej, będąc w błędnym mniemaniu, że istnieje bezprawny atak przeciwko niemu ze strony Józefa P., który w rzeczywistości żadnego wrogiego zamiaru wobec Jana K. nie żywił i nie ujawnił.Ten stan faktyczny prokurator błędnie zakwalifikował jako przestępstwo z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 21 § 2 k.k., tj. z przekroczeniem granic obrony koniecznej, a Sąd Wojewódzki błędnie zakwalifikował jako przestępstwo z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 20 § 2 k.k., t j. przy zastosowaniu przepisu o usprawiedliwionej nieświadomości bezprawności czynu, mogącej stanowić podstawę do nadzwyczajnego złagodzenia kary.W szczególności bowiem, sprawca który zabija, działając w stanie tzw. urojonej obrony koniecznej, nie odpowiada za umyślne zabójstwo, jeśli działał pod wpływem błędu, mniemając, że działa prawnie. Sprawca taki uważa swój czyn za zgodny z prawem obrony koniecznej, będąc w błędzie co do bezprawności swego działania, tj. co do okoliczności należącej do ogólnej istoty czynu.Sprawca taki może natomiast odpowiadać za nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 230 § 1 k.k.), jeżeli przy należytej staranności i uwadze mógł był błędu uniknąć, inaczej mówiąc, jeżeli błędne wrażenie napaści było wynikiem jego nieostrożności lub niedbalstwa. Jeżeli natomiast błędu nie mógł uniknąć, nie popełnia przestępstwa (art. 20 § 1 k.k.).Przyjęta w akcie oskarżenia koncepcja przekroczenia granic obrony koniecznej jest nietrafna. Subiektywne wrażenie napaści, nie odpowiadające obiektywnemu stanowi rzeczy, nie nadaje działaniu sprawcy cech obrony koniecznej, a przekroczenie granic obrony koniecznej może nastąpić tylko przy rzeczywistej obronie koniecznej, nie może natomiast zachodzić - na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki - przy obronie koniecznej urojonej, nie istniejącej. Brak stanu rzeczywistej obrony koniecznej przekreśla możliwość przyjęcia przekroczenia jej granic.Korygując błąd prawny aktu oskarżenia przez eliminację przepisu art. 21 § 2 k.k., Sąd Wojewódzki nie ustrzegł się jednak innego błędu, polegającego na zastosowaniu art. 20 § 2 k.k. Przepis § 2 art. 20 k.k. ma na względzie błąd co do prawa, ściślej - nieświadomość bezprawności czynu, nie może więc mieć zastosowania w sprawie niniejszej, skoro wchodzi w niej w grę nie błąd co do prawa, lecz błąd co do okoliczności faktycznej należącej do istoty czynu i w tej płaszczyźnie erroris facti podlegają rozstrzygnięciu wypadki urojonej obrony koniecznej, przy której czyn jest wytworem błędu co do okoliczności faktycznej.Omawiana problematyka prawna została wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W szczególności przytoczyć tu należy orzeczenia SN: 27/33, 184/33, 50/34, 530/35, a nadto wyrok SN z dnia 12 lipca 1966 r. IV KR 89/66 (OSNKW zesz. 1 z 1967 r., poz. 2).Przechodząc na grunt konkretnej sprawy, trzeba stwierdzić, że czyn oskarżonego wyczerpuje znamiona występku z art. 230 § 1 k.k. Oskarżony nie tylko nie zachował normalnej przezorności, która dyktowała konieczność przekonania się, czy istotnie Józef P. jest jednym z trzech napastników, którzy go pobili, ale ponadto nie wykazał dbałości o życie ludzkie i przewidywania skutków własnego czynu, skoro dla odparcia (rzekomego) zamachu, nie godzącego w jego życie, zadał (rzekomemu) napastnikowi cios scyzorykiem w szyję, a więc użył nader niebezpiecznego narzędzia i cios umiejscowił w części ciała, w której znajdują się szczególnie ważne dla życia organy. Fakt, że sprawca w chwili czynu był rozjątrzony wskutek zadanego mu bólu, nie stanowi okoliczności, która uniemożliwiała oskarżonemu uniknięcie błędu; również nie stanowi oczywiście okoliczności usprawiedliwiającej oskarżonego jego stan odurzenia alkoholowego, przez niego zawiniony.Nie są trafne wywody rewizji sugerujące, że sprawcą czynu mógł być ktoś inny, w szczególności świadek Franciszek K. Wywody te, nie znajdujące uzasadnienia w materiale dowodowym sprawy, wypadnie z tego względu potraktować jako wyraz własnej koncepcji ich autora, stanowiącej dowolną hipotezę. Podkreślić należy, że zeznania wymienionych w rewizji świadków nie dostarczają materiału obciążającego Franciszka K. Nie dopatrzył się go też oskarżyciel publiczny.Co do wymiaru kary, Sąd Najwyższy miał na względzie potrzebę skorygowania jej rodzaju (wskutek obrazy art. 225 § 1 i art. 20 § 2 k.k.), wadliwie przez Sąd Wojewódzki określonego w postaci aresztu zamiast więzienia. Ze względu na zakaz wynikający z przepisu art. 388 § 4 k.p.k. wobec braku rewizji prokuratora, Sąd Najwyższy wymierzył oskarżonemu zamiast kary 4 lat aresztu maksymalną w tej sytuacji procesowej karę 2 lat i 8 miesięcy więzienia.Co się tyczy powództwa cywilnego, to Sąd Najwyższy uznał rewizję powodów za słuszną, gdyż okoliczność, że powodowie zastrzegli sobie w pozwie prawo dochodzenia dalszych roszczeń w drodze odrębnego procesu cywilnego, nie stanowi przesłanki do pozostawienia zgłoszonych już roszczeń bez rozpoznania. Pozostawienie powództwa cywilnego w procesie karnym bez rozpoznania nastąpić może z przyczyn wymienionych w k.p.k. (art. 67, 289, 332). Skoro żadna z przyczyn przewidzianych w tych przepisach w konkretnej sprawie nie zachodziła, rozstrzygnięcie Sądu było bezpodstawne. Z tego względu Sąd Najwyższy, uznawszy, że zgłoszone w pozwie roszczenia mają bezpośredni związek z przedmiotem oskarżenia i że materiał zebrany w sprawie karnej uzasadnia żądania pozwu, zasądził od oskarżonego na rzecz powodów poszukiwane roszczenie wraz z odsetkami i kosztami procesu.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.