IV KR 137/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Dobesz.Sędziowie: L. Chmielewski (sprawozdawca), M. Paluch.Prokurator Generalnej Prokuratury: W. Gawlikowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Bronisława K., oskarżonego z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) i art. 262 § 2 k.k., po rozpoznaniu założonej przez oskarżonego rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 30 marca 1966 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2 i 3, 388 § 1 k.p.k.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 30 marca 1966 r., po rozpoznaniu sprawy Bronisława K. oskarżonego o to, że:I. w okresie od 1963 r. do sierpnia 1964 r. w K. jako etatowy przewodniczący Rady Zakładowej Miejskiego Handlu Detalicznego, odpowiedzialny w związku ze sprawowaną funkcją za organizowanie wycieczek zagranicznych i dokonywanie rozliczeń pieniężnych między Biurem Turystyki Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego a Miejskim Handlem Detalicznym, przywłaszczył sobie na szkodę tegoż PTTK i Miejskiego Handlu Detalicznego łączną kwotę 118.975 zł powierzoną mu przez osoby ubiegające się o wyjazd za granicę, tj. o przestępstwo z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11),II. w czasie i miejscu jak w pkt I przywłaszczył sobie na szkodę 19 osób łączną kwotę 70.890 zł, powierzoną mu przez nie na opłacenie wycieczek zagranicznych, tj. o przestępstwo z art. 262 § 2 k.k.,uznał oskarżonego za winnego, że w okresie od 1963 r. do sierpnia 1964 r. w K. jako etatowy przewodniczący Rady Zakładowej Związku Zawodowego Pracowników Handlu i Spółdzielczości przy MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi w K., organizując w imieniu Rady Zakładowej tegoż Związku wycieczki zagraniczne, przywłaszczył sobie kwotę 189.865 zł, za którą był odpowiedzialny z tytułu sprawowanej funkcji, na szkodę wymienionej Rady Zakładowej i PTTK w W., tj. czynu z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) i skazał go za ten czyn na mocy tych przepisów na 8 lat więzienia i 22.500 zł grzywny z zamianą w razie niezapłacenia w terminie na 150 dni więzienia; na mocy art. 47 § 1 lit. c) k.k. orzekł utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres trzech lat, a w myśl art. 2 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) orzekł przepadek majątku w całości na rzecz Skarbu Państwa.Ponadto Sąd Wojewódzki zasądził od oskarżonego:a) na rzecz Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w W. tytułem powództwa cywilnego 15.295 zł z 8% od dnia 8 stycznia 1965 r. i 3.759 zł kosztów sporu,b) na rzecz Rady Zakładowej Związku Zawodowego Pracowników Handlu i Spółdzielczości przy MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi w K. na mocy art. 3311 § 1 k.p.k. odszkodowanie w kwocie 140.900 zł z 8% od dnia 8 stycznia 1965 r.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją obrońca oskarżonego, zarzucając:I. obrazę art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. - przez uznanie, że przywłaszczenie przez oskarżonego kwot pieniężnych przyjętych od reflektantów na wyjazd na wycieczki zagraniczne, poza kwotą 19.295 zł, stanowiło przestępstwo z wymienionej wyżej ustawy;II. błędną ocenę okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku - przez uznanie, że do obowiązków oskarżonego należało organizowanie wycieczek zagranicznych i że przyjmowanie pieniędzy od kandydatów na uczestników tych wycieczek stanowiło obowiązek służbowy oskarżonego, wynikający z pełnionych przez niego funkcji etatowego przewodniczącego rady zakładowej;III. obrazę art. 324 § 2 k.p.k. - przez zakwalifikowanie czynu opisanego pod punktem II konkluzji aktu oskarżenia jako przestępstwa z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (a więc przestępstwa cięższego niż zarzucane) bez uprzedzenia o tym oskarżonego.W konkluzji rewizja wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uznanie oskarżonego za winnego dwóch czynów:I. z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. co do kwoty 19.295 zł zagarniętej na szkodę Biura Turystyki Zagranicznej iII. z art. 262 § 2 k.k. co do sumy 170.570 zł bądź o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w K. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:Rewizja oskarżonego nie jest pozbawiona słuszności. Sąd Wojewódzki przypisał oskarżonemu zagarnięcie mienia społecznego uznawszy, że pieniądze, które wpłacili kandydaci na uczestników wycieczki, stawały się z chwilą ich przyjęcia mieniem społecznym, skoro:1) oskarżony przyjmował pieniądze jako etatowy przewodniczący rady zakładowej,2) przyjąwszy te pieniądze, obowiązany był do ich ochrony, gdyż odpowiadała za nie rada zakładowa, w której imieniu działał.Z tych względów, konkluduje Sąd Wojewódzki, odpowiedzialność oskarżonego za zagarnięcie mienia społecznego rozciąga się na wszystkie wypadki przyjęcia pieniędzy niezależnie od tego, kim byli kandydaci: członkami związku zawodowego czy też nie-członkami, wobec każdego bowiem reflektanta oskarżony występował jako przedstawiciel rady zakładowej, a nie jako osoba prywatna.Przytoczone wyżej stanowisko Sądu Wojewódzkiego jest błędne.Oskarżony był etatowym przewodniczącym Rady Zakładowej Związku Zawodowego MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi. Z tego tytułu ciążyły na nim obowiązki stanowiące odpowiednik zadań związku zawodowego, a m.in. troska o stałą poprawę warunków bytowych, socjalnych i kulturalnych pracowników i członków ich rodzin.Obowiązki te nie są wprawdzie bliżej sprecyzowane w ustawie, zawierają jednak określoną treść pojęciową i w każdym razie można zaliczyć do nich - na tle konkretnego wypadku - inicjatywę i współdziałanie przewodniczącego rady zakładowej w załatwianiu spraw wiążących się z organizacją wycieczek zagranicznych. Przyjęcie zatem przez przewodniczącego rady zakładowej od osób reflektujących na udział w wycieczce pieniędzy na pokrycie jej kosztów rodzić może odpowiedzialność cywilną instancji związkowej, jednakże w zakresie ściśle oznaczonym, a mianowicie w granicach tych działań przewodniczącego rady zakładowej, do których miał on tytuł (mandat) i które w konsekwencji uprawniony był podjąć.Oskarżony reprezentował ściśle oznaczoną komórkę związkową pracowników podległych określonej dyrekcji MHD (Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi) i o tych tylko pracowników obowiązany był dbać jako etatowy przewodniczący rady zakładowej przy danej jednostce organizacyjnej MHD. W takim tylko zakresie oskarżony posiadał mandat i w takich tylko granicach ponosi odpowiedzialność materialną jednostka, która w jego ręce funkcję etatowego przewodniczącego rady zakładowej złożyła.Inaczej mówiąc, oskarżony mógł mieć płynący ze swej funkcji tytuł do przyjmowania pieniędzy na pokrycie kosztów wycieczki od reflektujących na nią pracowników MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi w K. oraz członków rodzin tych pracowników. Natomiast do przyjmowania pieniędzy od innych osób, które nie były pracownikami MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi, oskarżony nie był uprawniony. Do tej ostatniej zaś kategorii osób należą zarówno niepracownicy MHD, jak i pracownicy wprawdzie zatrudnieni w MHD, ale w innych jednostkach organizacyjnych poza MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi (np. pracownicy MHD Artykułami Spożywczymi czy też MHD Konfekcja i Odzież, mający swoje odrębne podstawowe organizacje związkowe, związane z własnymi zakładami pracy).Inne ujęcie omawianej kwestii nie znajduje oparcia w statucie zrzeszenia związków zawodowych w Polsce (uchwalonym przez Kongres Związków Zawodowych w dniu 1 grudnia 1962. r.), którego § 57 stanowi, że w skład zakładowej organizacji związkowej wchodzą wszyscy członkowie związku zawodowego zatrudnieni w jednym zakładzie pracy, z czego wynika, że nie wchodzą w ten skład m.in. osoby zatrudnione w innym zakładzie pracy, przy czym brak podstaw do traktowania poszczególnych jednostek organizacyjnych MHD, podległych odrębnym dyrekcjom, jako jednego zakładu pracy w rozumieniu omawianych przepisów.Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Wojewódzki przywiązywał szczególną wagę do faktu, że wszyscy kandydaci na uczestników wycieczki, m.in. nieczłonkowie organizacji związkowej MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi, wpłacali pieniądze oskarżonemu jako przewodniczącemu rady zakładowej tej organizacji i że oskarżony w tym charakterze występował na zewnątrz, a nawet gdy żądano od niego pokwitowania, wystawiał je pod stemplem rady zakładowej. Okoliczność ta z punktu widzenia możliwości zastosowania kwalifikacji prawnej przyjętej przez Sąd Wojewódzki nie jest jednak istotna.Nie jest bowiem w tym względzie ważne, co sądzili ci pokrzywdzeni, wpłacając pieniądze oskarżonemu, jak również nie ma znaczenia to, że oskarżony nadużył ich zaufania, wprowadzając ich w błąd, bądź wykorzystując ich błędne przeświadczenie co do prawnego i rzeczywistego stanu rzeczy. Pokrzywdzeni ci, nie mający roszczenia o objęcie ich akcją danej rady zakładowej, wpłacali pieniądze na własne ryzyko i przywłaszczenie tych pieniędzy pociąga za sobą - obok cywilnej odpowiedzialności oskarżonego - karną jego odpowiedzialność jedynie z kodeksu karnego.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że pieniądze wpłacone do rąk oskarżonego jako przewodniczącego rady zakładowej przekształciły się z chwilą ich przyjęcia w mienie społeczne, słuszny jest zatem jedynie w odniesieniu do wpłat dokonanych przez członków danej zakładowej organizacji związkowej, skoro, jak to wyżej podkreślono, jedynie co do tych kwot istnieje materialna odpowiedzialność instytucji za czynności jej przedstawiciela, podjęte w wykonaniu sprawowanego stanowiska czy pełnionej funkcji.Dla karnoprawnej oceny działania oskarżonego bez znaczenia jest pismo Biura Turystyki Zagranicznej, na które powołuje się Sąd Wojewódzki. Pismo to stwierdza, że oskarżony nie był akwizytorem Biura, zgłaszał się jako przedstawiciel określonej rady zakładowej dla dokonania rezerwacji miejsc na wycieczki zagraniczne i nie uregulował określonej kwoty (stosunkowo niewysokiej) przypadającej na rzecz Biura. Pismo to nie zawiera zatem żadnych danych, które mogłyby stanowić przesłankę dla przyjętej przez Sąd Wojewódzki kwalifikacji.Zeznania świadków: W., sekretarza Zarządu Okręgowego Związku Zawodowego, i D., radcy prawnego tego zarządu - które stwierdzają, że rada zakładowa nie ma prawa organizować wycieczek zagranicznych, natomiast może to uczynić przewodniczący rady na zlecenie pracowników - aczkolwiek niejasne i wymagające rozwinięcia, a w każdym razie umotywowania, nie mają w świetle dotychczasowych wywodów znaczenia dla kwestii postaci winy oskarżonego.Stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w poprzednim wyroku zapadłym na skutek rewizji nadzwyczajnej od wyroków Sądu Powiatowego i Wojewódzkiego jako rewizyjnego - nie zostało właściwie ocenione przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym obecnie wyroku.W szczególności nie jest słuszny pogląd, że Sąd Najwyższy uznał oba czyny zarzucone oskarżonemu za jedno przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego, natomiast wynika to wyraźnie z treści uzasadnienia tego wyroku, którym sprawa została przekazana do uzupełnienia śledztwa z zaleceniem dokładnego jej zbadania, po dokonaniu którego będzie można dopiero "prawidłowo zakwalifikować czyn względnie czyny oskarżonego i skierować akt oskarżenia do właściwego sądu". Ponadto o zasadności rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy nie wypowiedział się w sposób stanowczy, jednakże rozgraniczył ogół osób, które dokonały wpłat, na pracowników MHD i osoby postronne, przy czym w stosunku do tych ostatnich Sąd Najwyższy wyraził przypuszczenie, że oskarżony działał jako osoba prywatna.Dokonując wspomnianego rozgraniczenia, Sąd Najwyższy do jednej z grup zaliczył "pracowników tegoż przedsiębiorstwa", od których oskarżony pobierał pieniądze "w imieniu Rady", co należało rozumieć, że chodzi o pracowników danej jednostki organizacyjnej, podległych określonej dyrekcji.Słusznie rewizja oskarżonego zarzuciła obrazę art. 324 § 2 k.p.k., której dopuścił się Sąd Wojewódzki, potraktowawszy czyn opisany pod pkt II konkluzji aktu oskarżenia, a zakwalifikowany w tym akcie z art. 262 § 2 k.k., jako przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego - bez uprzedzenia o tym oskarżonego. W aktach sprawy znajduje się wprawdzie rewizja nadzwyczajna, która domagała się zakwalifikowania całości działania oskarżonego jako jednego czynu z ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r., jednakże okoliczność ta nie zwalniała Sądu od obowiązku uprzedzenia przewidzianego w art. 324 k.p.k., skoro akt oskarżenia sporządzony po wyroku zapadłym na skutek rewizji nadzwyczajnej zakwalifikował działanie oskarżonego jaka dwa czyny, z których drugi - z art. 262 § 2 k.k. Argument, że opisane uchybienie nie mogło mieć wpływu na treść wyroku z tego względu, iż co do czynu pierwszego zarzucono oskarżonemu przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego w kwocie powyżej 100.000 zł, nie jest trafny, albowiem wysokość tej sumy, na którą składają się liczne pozycje, mogła ulec obniżeniu, a ponadto nie jest oczywiście rzeczą obojętną, czy sprawcy przypisano zagarnięcie kwoty nieco przekraczającej 100.000 zł, czy też prawie 200.000 zł.Ze względów więc przedstawionych wyżej Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien - ewentualnie z udziałem biegłego - ustalić, jakie kwoty pieniężne wpłacone na pokrycie kosztów wycieczki przywłaszczył oskarżony na szkodę osób, które były członkami Związku Zawodowego Pracowników MHD Artykułami Gospodarstwa Domowego i Chemicznymi w K., oraz na szkodę członków rodzin tych osób, a także jakie kwoty przywłaszczył na szkodę innych osób (tj. pracowników innych poza wymienioną jednostką MHD bądź zatrudnionych w innych niż MHD zakładach pracy czy też w ogóle nie zatrudnionych). Tak ustalone kwoty stanowić będą podstawę do odpowiedniego zakwalifikowania czynów oskarżonego z przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. i z kodeksu karnego.