II KR 234/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Dąbrowski (sprawozdawca).Sędziowie: W. Ostrowski, Z. Nyczaj.Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Elżbiety L., oskarżonej z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) i art. 286 § 2 k.k., oraz Czesława K. i Mariana M., oskarżonych z art. 286 § 1 i 2 k.k., po rozpoznaniu rewizji założonych przez oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 26 maja 1967 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 3, 388 k.p.k.1) uchylił zaskarżony wyrok co do wszystkich oskarżonych w częściach dotyczących:a) orzeczenia o karach łącznych orazb) skazania tych oskarżonych za czyny przypisane im z art. 286 § 2 k.k.i z zarzutów popełnienia tych przestępstw oskarżonych uniewinnił (...);2) poprawił końcową datę popełnienia przestępstwa przypisanego oskarżonej Elżbiecie L. z "maja 1962 r." na "15 kwietnia 1966 r." i utrzymał co do tej oskarżonej zaskarżony wyrok w pozostałej części w mocy;3) na podstawie art. 61 § 1 i 2 k.k. wykonanie wymierzonych oskarżonym Czesławowi K. i Marianowi M. kar pozbawienia wolności za czyny z art. 286 § 1 k.k. warunkowo zawiesił na okres 3 lat;4) na poczet wymierzonej oskarżonej Elżbiecie L. kary pozbawienia wolności za czyn polegający na zagarnięciu mienia społecznego zaliczył okres tymczasowego aresztowania od dnia 12 sierpnia 1966 r. (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Katowicach, po rozpoznaniu sprawy w dniach 30 i 31 marca, 4, 5 i 25 kwietnia oraz 12, 23, 24 i 26 maja 1967 r., wyrokiem z dnia 26 maja 1967 r. skazał:1) oskarżoną Elżbietę L.:a) na podstawie art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b) i art. 2 § 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz przy zastosowaniu art. 47 § 1 lit. c) k.k. - na karę 10 lat więzienia, 100.000 zł grzywny, utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 5 lat oraz przepadku majątku w postaci aparatu telewizyjnego za to, że w okresie od lipca 1962 r. do maja 1966 r. w K. jako księgowa Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K., działając czynem ciągłym, zagarnęła na szkodę tej Kasy łączną kwotę 214.637,87 zł, za której zabezpieczenie była odpowiedzialna z tytułu zajmowanego stanowiska,b) na podstawie art. 286 § 2 k.k. i przy zastosowaniu art. 42 § 2 i art. 47 § 2 k.k. - na karę 1 roku więzienia, 5.000 zł grzywny oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat za to, że w marcu 1966 r. w K. jako księgowa Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych, działając w celu osiągnięcia korzyści materialnej dla siebie oraz innych osób, nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku wstrzymania wypłaty nagród przyznanych przez zarząd Kasy Pośmiertnej wbrew obowiązującemu regulaminowi, w wyniku czego wypłacono członkom zarządu 5.700 zł, przez co działała na szkodę tejże kasy.Jako karę łączną wymierzono Elżbiecie L. 10 lat więzienia z zaliczeniem na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania od dnia 12 sierpnia 1966 r., 100.000 zł grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 5 lat;2) oskarżonego Czesława K.:a) na podstawie art. 286 § 1 k.k. - na karę 1 roku więzienia za to, że w okresie od lipca 1962 r. do maja 1966 r. w K. jako skarbnik Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych, nie dopełniając ze szkodą dla interesu publicznego ciążących na nim obowiązków wypłacenia zapomóg uprawnionym osobom oraz sporządzenia asygnat i raportów kasowych, wyręczył się w tej części, wbrew obowiązującym przepisom, pracą księgowej Elżbiety L., w wyniku czego wskutek wyeliminowania kontroli nad działalnością i funduszami dopuścił do zagarnięcia przez nią kwoty 244.827,37 zł,b) na podstawie art. 286 § 2 k.k. i przy zastosowaniu art. 43 § 3 i art. 47 § 1 lit. c) k.k. - na karę 2 lat więzienia, 5.000 zł grzywny oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat za to, że w marcu 1966 r. w K., działając w charakterze jak wyżej, w celu osiągnięcia korzyści materialnej dla siebie oraz innych osób, nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku wstrzymania wypłaty nagród przyznanych przez Zarząd Kasy Pośmiertnej wbrew obowiązującemu regulaminowi, w wyniku czego wypłacono członkom zarządu i pracownikom rachuby łączną kwotę 5.700 zł, przez co działał na szkodę tejże kasy.Jako karę łączną pozbawienia wolności wymierzono oskarżonemu Czesławowi K. 2 lata więzienia z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 5 lat;3) oskarżonego Mariana M.:a) na podstawie art. 286 § 1 k.k. - na karę 1 roku więzienia za to, że w okresie od 1963 r. do 1966 r. w K. jako przewodniczący Komisji Rewizyjnej Rady Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych, nie dopełniając na szkodę interesu publicznego ciążącego na nim obowiązku przeprowadzenia komisyjnych kontroli finansowych Kasy Pośmiertnej, dopuścił do powstania niedoboru gotówkowego w tejże Kasie na kwotę 237.127,37 zł,b) na podstawie art. 286 § 2 k.k. i przy zastosowaniu art. 42 § 2 i art. 47 § 1 lit. c) k.k. - na karę 2 lat więzienia, 5.000 zł grzywny oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat za to, że w marcu 1966 r. w K., działając w charakterze jak wyżej, w celu osiągnięcia korzyści materialnej dla siebie oraz innych osób, przekraczając swoje uprawnienia, wystąpił do zarządu Kasy Pośmiertnej z wnioskiem o przyznanie nagród dla członków tegoż zarządu oraz pracowników działu rachuby, a następnie akceptował powziętą decyzję zgodnie z wnioskiem o wypłaceniu kwoty 5.700 zł, mimo że obowiązujący regulamin nie przewidywał tego rodzaju nagród, przez co działał na szkodę wymienionej Kasy.Jako karę łączną wymierzono oskarżonemu 2 lata więzienia.Ponadto powyższym wyrokiem na podstawie art. 3311 § 1 k.p.k. zasądzono od Elżbiety L. odszkodowanie w kwocie 214.637,37 zł z 8% od dnia 12 grudnia 1966 r.Od powyższego wyroku założyli rewizje obrońcy oskarżonych.1) Obrońca oskarżonej Elżbiety L. - wnosząc o uniewinnienie oskarżonej bądź o uznanie, że oskarżona w związku z postawionym jej w akcie oskarżenia zarzutem zagarnięcia mienia społecznego dopuściła się występku z art. 262 § 2 k.k., ewentualnie o przekazanie całej jej sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania - sprowadził treść założonej rewizji do zarzutów:a) błędnej oceny okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, mającej wpływ na jego treść, przez uznanie, że oskarżona dopuściła się zagarnięcia mienia społecznego i że popełniła ona przestępstwo urzędnicze z art. 286 § 2 k.k., chociaż zebrany materiał dowodowy nie dawał podstawy do wysnucia takich wniosków, albowiem Kasa Pośmiertna pracowników ZURiT do czasu jej zarejestrowania, tj. do czerwca 1966 r., nie była osobą prawną, a składane przez poszczególnych pracowników składki nie były mieniem społecznym w rozumieniu przepisów dekretu o ochronie mienia społecznego, co z kolei wskazuje na to, że do czerwca 1966 r. Kasa Pracowników ZURiT istniała "dziko", a zatem "prywatnie", że składki kasy były "prywatną własnością poszczególnych jej członków" i że w tej sytuacji przywłaszczenie przez oskarżoną tych składek pracowniczych może być uważane jedynie za przestępstwo z art. 262 § 2 k.k.; z tych samych również powodów oskarżona, jako "prywatna - nie związkowa skarbniczka", nie może odpowiadać za przestępstwo urzędnicze z art. 286 § 2 k.k., zwłaszcza gdy się uwzględni, że była ona "w pełnym przekonaniu, iż działa legalnie",b) rażącej niewspółmierności kary w stosunku do stopnia szkodliwości społecznej czynów.2) Obrońca oskarżonego Czesława K. - wnosząc o uniewinnienie oskarżonego bądź o przekazanie jego sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania - zarzucił obrazę przepisów prawa procesowego art. 320 i 339 § 1 lit. a) k.p.k., mającą wpływ na treść zaskarżonego wyroku, przez:a) nierozważenie, że od lipca 1962 r. oskarżony Czesław K. zaprzestał wykonywać obowiązki skarbnika Kasy Pośmiertnej z powodu wybrania go w tym terminie na sekretarza Rady Zakładowej, że w związku z tym nie on, lecz przewodniczący tej kasy, Władysław N., powierzył Elżbiecie L. - obok pełnionej funkcji księgowej - ponadto pełnienie obowiązków skarbnika kasy, co wskazuje na to, że oskarżony Czesław K. nie może odpowiadać za czyn z art. 286 § 1 k.k.,b) nierozważenie, że zebrany materiał dowodowy nie dawał podstawy do uznania, iż na oskarżonym ciążył obowiązek wstrzymania wypłaty nagród, zwłaszcza w sytuacji, gdy w regulaminie Kasy Pośmiertnej brak jest jakichkolwiek wyraźnych zakazów wypłaty nagród członkom zarządu Kasy Pośmiertnej, co z kolei wskazuje na to, że oskarżony Czesław K. nie może odpowiadać także za czyn przypisany mu z art. 286 § 2 k.k.,c) oparcie częściowych ustaleń zaskarżonego wyroku na protokole znajdującym się na karcie 145 akt, chociaż dokument ten nie był ujawniony na rozprawie głównej.3) Obrońca oskarżonego Mariana M. - wnosząc o uniewinnienie oskarżonego bądź o przekazanie jego sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania - sprowadził treść założonej rewizji do zarzutu błędnej oceny okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, mającej wpływ na jego treść, przez:a) uznanie, że oskarżony był wybrany na przewodniczącego Komisji Rewizyjnej Rady Zakładowej ZURiT bądź że funkcję taką pełnił faktycznie, chociaż zebrany materiał dowodowy nie dawał podstawy do wysnucia takiego wniosku, albowiem Marian M. był wybrany jedynie na członka powyższej Komisji Rewizyjnej, a okoliczność, że Marian M. faktycznie przewodniczył na zebraniach Komisji Rewizyjnej i podpisywał dokumenty w charakterze przewodniczącego, "nie może jeszcze nadać mu tego charakteru ani stanowiska", skoro zebrania konstytucyjnego członków Komisji Rewizyjnej nie było i podziału między nimi funkcji nie dokonano, co wskazuje na to, że w tych warunkach Marian M. może odpowiadać jedynie z art. 287 k.k., a nie z art. 286 § 1 k.k., gdyż "potwierdził okoliczności, które w rzeczywistości nie miały miejsca",b) przez uznanie, że oskarżony Marian M. może odpowiadać jako urzędnik, chociaż z zebranego materiału dowodowego nie wynika, iż zarzucony mu czyn z art. 286 § 1 k.k. pozostawał w związku z wykonywaniem zleconych czynności z zakresu zarządu państwowego,c) przez uznanie winy oskarżonego z art. 286 § 2 k.k. za udowodnioną, chociaż z danych przewodu sądowego nie wynika, że Marian M. wystąpił z wnioskiem o przyznanie nagród lub że taką uchwałę akceptował.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. W sprawie rewizji oskarżonej Elżbiety L.a) Co do czynu polegającego na zagarnięciu mienia społecznego.Rewizja oskarżonej w tym zakresie nie jest zasadna.Sąd Wojewódzki, wbrew odmiennemu zarzutowi rewizji oskarżonej, nie dopuścił się błędu w ocenie stanu faktycznego sprawy, dochodząc do wniosku o winie oskarżonej co do dokonania zagarnięcia przez nią mienia społecznego, albowiem ocenił prawidłowo zebrany materiał dowodowy i z oceny tej wysnuł trafny w tej mierze wniosek o winie oskarżonej.Przede wszystkim stwierdzić należy, że Sąd Wojewódzki zasadnie ustalił, iż oskarżona przywłaszczyła sobie ze szkodą na rzecz Rady Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K. kwotę 214.637,37 zł. Zresztą oskarżona ustalenia wysokości tej kwoty w rewizji swej nie kwestionuje, a ponadto w toku śledztwa i na rozprawie głównej sama przyznała, że dopuściła się przywłaszczenia w kwocie 212.761,28 zł, co wskazuje na to, że różnica między kwotą podaną przez nią a kwotą wyliczoną przez biegłych i uznaną przez Sąd Wojewódzki jest nieznaczna, bo wynosząca zaledwie 1.886,59 zł.Skoro niewątpliwe jest dokonanie przez oskarżoną zagarnięcia powyższej kwoty, to należy rozważyć, czy zagarnięte mienie było mieniem "prywatnym", jak to wywodzi rewizja oskarżonej, czy też mieniem społecznym, jak to uznano w zaskarżonym wyroku, oraz czy oskarżona jako księgowa Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K. ponosi w tym wypadku odpowiedzialność na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228), czy też z art. 262 § 2 k.k.Dla udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania rozstrzygające znaczenie mają przepisy ustawy z dnia 1 lipca 1949 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 41, poz. 293) oraz postanowienia regulaminu Zakładowej Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K.Ustawa z dnia 1 lipca 1949 r. o związkach zawodowych stanowi m.in. w art. 1, że "gwarantuje się robotnikom i pracownikom umysłowym prawo dobrowolnego zrzeszenia się w związkach zawodowych oraz najczynniejszego udziału w sprawowaniu władzy ludowej". Stąd wniosek, że związki zawodowe mają prawo do udziału w sprawowaniu władzy ludowej, a więc mają w pewnym zakresie zlecone do współpracy z władzami państwowymi statutowo określone czynności z dziedziny administracji publicznej, gospodarki narodowej i kontroli w zakresie i trybie ustalonym przez przepisy prawne (art. 4 pkt 1 ustawy). Dla realizacji powyższych zadań zrzeszenie związków zawodowych korzysta z pomocy Państwa.Z powyższego wynika, że skoro związki zawodowe wykonują zlecone czynności w zakresie zarządu państwowego, to ich funkcjonariusze odpowiadają na podstawie art. 46 m.k.k, jak urzędnicy. Tak samo - skoro związki zawodowe korzystają z państwowej pomocy finansowej, to mienie związków zawodowych jest chronione przez przepisy ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) jako mienie społeczne.Wszystko to wskazuje na to, że księgowa Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych, jako funkcjonariusz związku zawodowego wykonujący czynności zlecone w zakresie zarządu państwowego, odpowiada na podstawie art. 46 m.k.k. Mienie zaś tej Rady Zakładowej podlega ochronie przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228).W tych warunkach wywody rewizji oskarżonej o dopuszczeniu się przez oskarżoną przywłaszczenia mienia prywatnego, a nie społecznego, nie są słuszne.Okoliczność, że powyższa Kasa Pośmiertna nie była zarejestrowana do czerwca 1966 r. w Zarządzie Okręgowym Związków Zawodowych, nie może prowadzić do wniosku, że do tego czasu była to "instytucja prywatna", skoro Kasa ta działała na podstawie zatwierdzonego regulaminu jako agenda Związku Zawodowego (§ 1 Ramowego Regulaminu Pracowniczych Kas Zapomogowo-Pożyczkowych).b) Co do czynu z art. 286 § 2 k.k.Rewizja oskarżonej w tym zakresie jest zasadna.Zebrany materiał dowodowy nie daje podstawy do uznania, że oskarżona jako księgowa Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K. nie wstrzymała - wbrew swym obowiązkom służbowym - wypłaty nagród przyznanych przez zarząd tej kasy w sposób zawiniony, tzn. z wykazaniem winy bądź to umyślnej, bądź to nieumyślnej.Skoro obowiązujący regulamin tej Kasy nie zabraniał przyznawania nagród i skoro zarząd Kasy takie nagrody przyznał, to nie można w tej sytuacji, z braku innych dowodów, uznawać, że oskarżona nie przeciwdziałała temu umyślnie lub przez niedbalstwo bądź przez lekkomyślność, a tym bardziej z winy umyślnej celowej, co niesłusznie w zaskarżonym wyroku zostało oskarżonej przypisane.W tej sytuacji, po uchyleniu kary łącznej, należało uchylić zaskarżony wyrok w części skazującej oskarżoną z art. 286 § 2 k.k. i oskarżoną z tego zarzutu oskarżenia uniewinnić. Ponieważ w zaskarżonym wyroku końcową datę popełnienia czynu przez oskarżoną Elżbietę L. podano w sposób oczywiście błędny na "maj 1962 r." oraz ponieważ Elżbieta L. została zwolniona z pracy w dniu 15 kwietnia 1966 r., należało tę datę poprawić na "15 kwietnia 1966 r."II. W sprawie rewizji oskarżonego Czesława K.Rewizja oskarżonego Czesława K. tylko częściowo jest zasadna.a) Przede wszystkim stwierdzić należy, że Sąd Wojewódzki bez obrazy przepisów prawa procesowego wydał wyrok w stosunku do oskarżonego Czesława K. uznając, że dopuścił się on przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 1 k.k.Oskarżony, jak to zasadnie ustalił Sąd Wojewódzki, był skarbnikiem Kasy Pośmiertnej przy Radzie Zakładowej Zakładów Usług Radiotechnicznych i Telewizyjnych w K. w czasie m.in. od lipca 1962 r. do maja 1966 r., kiedy to oskarżona Elżbieta L. jako księgowa tej kasy dopuściła się opisanego wyżej zagarnięcia mienia na szkodę tej Kasy. Oskarżony, jak to trafnie ustalono w zaskarżonym wyroku, w tym czasie - w związku z wybraniem go na sekretarza Rady Zakładowej - nie dopełnił swych obowiązków służbowych w zakresie sporządzania dokumentacji kasowej, wyręczając się w tej mierze osobą Elżbiety L., przez co doprowadził do wyeliminowania kontroli nad czynnościami Elżbiety L., która wykorzystując tę okoliczność, dopuściła się zagarnięcia znacznej kwoty pieniężnej na szkodę tej Kasy. W tych warunkach Sąd Wojewódzki trafnie uznał, że oskarżony dopuścił się przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 1 k.k.Powoływanie się oskarżonego na fakt rzekomego przekazania przez niego obowiązków skarbnika tej Kasy Elżbiecie L. w związku z wybraniem go na sekretarza Rady Zakładowej, nie znajduje oparcia w materiale dowodowym. Z opinii bowiem biegłego Franciszka G. wynika, że oskarżony Czesław K. do połowy 1966 r. nieprzerwanie pełnił obowiązki skarbnika tej kasy. Wynika to również z zeznań świadków Waldemara W., Władysława N. i Zofii S. Ponadto w sposób wymowny świadczy o tym fakt pobrania przez oskarżonego Czesława K. w dniu 14 kwietnia 1966 r. z Kasy Pośmiertnej nagrody, którą przyznano mu jako skarbnikowi tej kasy.b) Natomiast zebrany materiał dowodowy, podobnie jak w stosunku do oskarżonej Elżbiety L., nie dawał podstawy do przypisania oskarżonemu dokonania przestępstwa z art. 286 § 2 k.k. Skoro zarząd Kasy Pośmiertnej przyznawał nagrody pewnym osobom, to w tej sytuacji, z braku zakazu przyznawania takich nagród w regulaminie tej Kasy, nie można faktu niesprzeciwiania się temu przez oskarżonego jako skarbnika Kasy uważać za działanie podyktowane chęcią przysporzenia tym osobom korzyści majątkowej w rozumieniu art. 286 § 2 k.k. Należało więc uniewinnić oskarżonego z tego zarzutu.III. W sprawie rewizji Mariana M.Rewizja oskarżonego Mariana M. również częściowo jest zasadna.a) Sąd Wojewódzki bezbłędnie uznał, że Marian M. był przewodniczącym Komisji Rewizyjnej w powyższej Radzie Zakładowej. Ustalenie to wynika z niewątpliwego faktu wybrania go na członka tej Komisji Rewizyjnej, co zresztą sam oskarżony przyznaje, oraz z zeznań świadków stwierdzających tę okoliczność, a mianowicie z zeznań Władysława N. i Zofii S. Ponadto oskarżony Marian M. w charakterze przewodniczącego Komisji Rewizyjnej podpisywał różne protokoły i dokumenty.Skoro więc Marian M., będąc przewodniczącym tej Komisji Rewizyjnej, nie dopełnił obowiązku przeprowadzenia kontroli finansowej Kasy i skoro w tej Kasie powstały nadużycia, to w tej sytuacji Sąd Wojewódzki zasadnie uznał winę oskarżonego z art. 286 § 1 k.k.b) Nie było natomiast powodów do uznania winy oskarżonego za udowodnioną z art. 286 § 2 k.k. z przyczyn podanych przy omawianiu rewizji Czesława K. Dlatego też należało oskarżonego Mariana M. z tego zarzutu uniewinnić.Ponieważ oskarżonemu Czesławowi K. zawieszono w zaskarżonym wyroku wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo, przeto - wobec zaskarżenia wyroku tylko przez oskarżonego - należało to dobrodziejstwo względem niego zastosować przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy częściowego skazania go.Te same względy, które przemawiały za warunkowym zawieszeniem kary względem Czesława K., zachodzą także w stosunku do oskarżonego Mariana M. Dlatego też zasada współmierności kary wewnątrzwyrokowej przemawiała za celowością zastosowania art. 61 k.k. do Mariana M.Mając więc powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.